Bản nhạc: Dance of the Blessed Spirits (Vũ điệu của những hồn thiêng)
Trích opera “Orfeo ed Euridice"
Tác giả: Christoph Willibald Gluck
Thể hiện: Dàn nhạc giao hưởng Berlin (chỉ huy: Herbert von Karajan)
*****

Câu chuyện chàng Orfée xuống địa ngục để tìm nàng Eurydice, người vợ xinh đẹp chẳng may bị rắn cắn chết trong thần thoại Hy Lạp đã là nguồn cảm hứng bất tận cho nhiều thế hệ nhà soạn nhạc. Chỉ tính riêng thể loại opera thì kể từ thời Phục hưng đến Đương đại cũng có khoảng hơn chục vở lấy đề tài này.

Chàng Orfée xuống địa ngục tìm nàng Eurydice Nguồn: culturaspettacolovenezia.it

Gluck từng thành công ở Milan với các sáng tác opera đầu tiên và cũng từng thất bại ở Luân Đôn (gặp gỡ Handel nhưng Handel không quan tâm đến opera của Gluck). Buồn chán rời nước Anh rồi nhờ tham gia vào một đoàn opera lưu động mà Gluck có cơ hội đi nghiên cứu âm nhạc của hầu hết các nước châu Âu.

Chân dung nhà soạn nhạc Christoph Willibald Gluck Nguồn: virginiasymphony.org

So với các vở opera thường rập khuôn và thiếu sâu sắc thời kỳ đó, Orfeo ed Euridice có nhiều điểm khác biệt cơ bản. Nguyên tắc cách mạng trong sáng tác opera của Gluck là âm nhạc và thơ ca không nên cường điệu thông điệp mà nó mang tới thính giả. Nói cách khác, bất cứ sự phức tạp nào về ngôn từ và âm nhạc cũng cần phải hợp lý và phụ thuộc vào nội dung kịch tính.

Vì thế, bắt đầu từ Orfeo ed Euridice, Gluck đã phát triển opera theo hướng biểu lộ nhiều cảm xúc trong ca từ và âm nhạc nhưng nghiêm cấm lối hát hoa mĩ, lợi dụng kĩ xảo của các ca sĩ thời kì đó.

Ông chuyên tâm vào thế giới nội tâm của nhân vật và quan niệm rằng cần phải hướng đến những gì chân thật nhất, tự nhiên nhất như chính những gì mà cuộc sống vốn có.

Gluck cũng là nhà soạn nhạc đầu tiên đưa một số giai điệu của opera vào trong phần overture. Điều này giúp cho overture trở thành phần dự báo và giúp cho thính giả nắm được chủ đề cơ bản của vở opera.

12 năm sau thành công lớn của Orfeo ed Euridice tại Vienna năm 1762, khi tới thăm Paris, Gluck đã viết lại vở này cho phù hợp với thị hiếu Pháp. Phiên bản Paris năm 1774 cũng rất thành công và trong số người hâm mộ có cả Marie Antoinette, học trò và người tài trợ chính của ông.

Bức tranh Orfeo và Euridice của Raoux Nguồn: myspace.com

Ngoài phiên bản Vienna năm 1762 và phiên bản Paris năm 1774 của Gluck, Orfeo ed Euridice còn có phiên bản năm 1859 của Hector Berlioz. Berlioz đã kết hợp hai phiên bản trên của Gluck và viết lại vai Orfée cho giọng mezzo-soprano (nữ trung). Trong thế kỉ 19, vai này được hát bằng giọng contralto (nữ trầm) cũng thường xuyên như bằng giọng tenor. Đến thế kỉ 20, Orfée thậm chí được hát bằng giọng baritone (nam trung).

Tuy nhiên trích đoạn nổi tiếng nhất trong Orfeo ed Euridice không phải là một aria của Orfée mà là một tiết mục khí nhạc mang tính điền viên êm ái với bè flute độc tấu nổi bật ở màn II - Dance of the Blessed Spirits (Vũ điệu của những hồn thiêng). Đây là một minh chứng tuyệt đẹp cho nguyên tắc cách mạng trong sáng tác opera của Gluck.

Kết thúc vở Opera của Gluck, Orfeo và Euridice được sum họp, thay vì kết thúc cay đắng như trong thần thoại Hy Lạp Nguồn: artecultura.fe.it

Trong thần thoại Hy Lạp, Elysium (thiên đường), thế giới của những hồn thiêng, được đặt cách xa địa ngục của thần chết Hades. Nhưng Gluck theo truyền thống Homer nên trong Orfeo ed Euridice ông đặt Elysium ngay trong địa ngục. Một thay đổi lớn nữa là ở màn cuối hai vợ chồng Orfée được sum họp thay vì kết thúc cay đắng như trong thần thoại Hy Lạp.

Có thể bạn chưa có dịp nghe trọn vẹn opera Orfeo ed Euridice nhưng chỉ riêng Vũ điệu của những hồn thiêng với rất nhiều phiên bản chuyển soạn khác nhau đã có thể giúp bạn hình dung phần nào về tài năng của Gluck - người có ảnh hưởng rõ rệt đến opera của Mozart, Weber, Berlioz và Wagner sau này.

• Ngọc Anh