Bản nhạc: BADINERIE
Trích Tổ khúc cho dàn nhạc No. 2, BWV 1067
Tác giả: Johann Sebastian Bach
Thể hiện: William Bennett (flute) và Dàn nhạc Academy of St. Martin-in-the-Fields
(chỉ huy: Neville Marriner)
***

Bản nhạc: AIR
Trích Tổ khúc cho dàn nhạc No. 3, BWV 1068
Tác giả: Johann Sebastian Bach
Thể hiện bản chuyển soạn cho đàn lute: Thomas Schall
***

Trong âm nhạc cổ điển, tổ khúc (suite) là một bộ các tác phẩm khí nhạc được sắp xếp theo thứ tự để biểu diễn riêng một mạch. Ở thời kỳ Baroque, tổ khúc là một thể loại khí nhạc bao gồm một số chương có cùng điệu thức, một vài hay tất cả các chương dựa trên các hình thức và phong cách vũ khúc.

Johann Sebastian Bach (1685- 1750), nhà soạn nhạc vĩ đại người Đức cuối thời Baroque, dùng các thuật ngữ suite và partita để chỉ thể loại tổ khúc. Ông viết rất nhiều tổ khúc cho nhạc cụ độc tấu (đàn phím, violon, cello, flute, lute) và các tổ khúc cho dàn nhạc.

Bìa một album trọn bộ 4 tổ khúc cho dàn nhạc của Bach (nguồn: Amazon)

Rất khó để thực sự hiểu được cái uyên thâm trong những kiệt tác âm nhạc phức điệu (fugue) của Bach nếu như bạn không có những kiến thức chuyên sâu về âm nhạc cổ điển. Nhưng lại không quá khó để có thể thưởng thức âm nhạc của Bach bất kể bạn là ai. Và rất dễ dàng thưởng thức âm nhạc của Bach nếu bạn bắt đầu bằng việc nghe các tổ khúc cho dàn nhạc của ông.

Vào thời của Bach, tổ khúc cho dàn nhạc là một thể loại âm nhạc kết hợp giữa khía cạnh nghệ thuật và khía cạnh giải trí. Những bữa tiệc ngoài vườn, những hội chợ thương mại và mọi loại lễ kỉ niệm khác của thành phố đều rất cần những tác phẩm loại này.

“Tổ khúc cho dàn nhạc” của Bach còn được gọi là “Ouverture”. Từ ouverture được dùng để chỉ cả tổ khúc vì mỗi tổ khúc đều bắt đầu bằng một ouverture, tiếp theo là các chương nhạc khác mang tính vũ khúc. Đây là kiểu tổ khúc cho hòa tấu và dàn nhạc của người Pháp thời Baroque mà Bach và các nhà soạn nhạc Đức khác đã tiếp quản.

Dù thể loại “nịnh tai” này đem lại thu nhập khá cho Bach nhưng ông cảm thấy thoải mái hơn khi viết âm nhạc cho nhà thờ và các tác phẩm đề cao những thách thức của nghệ thuật phức điệu. Vì thế Bach chỉ sáng tác vỏn vẹn 4 tổ khúc cho dàn nhạc. Trong khi đó, đồng nghiệp nổi tiếng của Bach là Georg Philipp Telemann (1681 – 1767) viết tới hơn 1000 tổ khúc cho dàn nhạc mà ngày nay còn lại hơn 130 bản.

Nghệ sĩ flute William Bennett

4 tổ khúc cho dàn nhạc của Bach lần lượt là : Tổ khúc cho dàn nhạc No. 1 giọng Đô trưởng, BWV 1066 (7 chương); Tổ khúc cho dàn nhạc No. 2 giọng Si thứ, BWV 1067 (7 chương); Tổ khúc cho dàn nhạc No. 3 giọng Rê trưởng, BWV 1068 (5 chương) và Tổ khúc cho dàn nhạc No. 4 giọng Rê thứ, BWV 1069 (5 chương).

Ban đầu, tên gọi những vũ khúc mà Bach sử dụng trong 4 tổ khúc cho dàn nhạc có thể lạ lẫm với bạn. Nhưng sẽ rất thú vị nếu bạn bỏ chút thời gian để tìm hiểu thêm về nguồn gốc từng kiểu vũ khúc đó. 

Điệu minuet (có trong các tổ khúc No. 1, No. 3, No. 4) là một kiểu vũ khúc đôi khởi nguồn từ Pháp và thường có nhịp 3/4. Về sau minuet đã trở thành chương thứ 3 chuẩn mực trong giao hưởng 4 chương thời Cổ điển.

Vũ khúc cuối cùng trong Tổ khúc cho dàn nhạc No. 2 là Badinerie. Đây là một kiểu vũ khúc ngắn, sôi nổi, có tên gọi bắt nguồn từ chữ “badiner” trong tiếng Pháp với nghĩa “bông lơn”. Badinerie tạo cơ hội để người chơi flute, một nhạc cụ bắt đầu thịnh hành thời Bach, có thể phô diễn kỹ thuật trình tấu.

Giai điệu của Air, chương thứ hai trong Tổ khúc cho dàn nhạc No. 3 của Bach, rất quen thuộc với nhiều thính giả nhạc cổ điển. Vào cuối thế kỉ 19, nghệ sĩ violon August Wilhelmj đã chuyển soạn Air từ giọng Rê trưởng sang Đô trưởng để có thể chơi tác phẩm này chỉ trên dây Sol của đàn violon. Vì thế tác phẩm còn có tên Air on the G String (Giai điệu trên dây Sol).

Bản Air mà bạn nghe hôm nay lại do Thomas Schall thể hiện qua hình thức độc tấu đàn lute. Ngoài ra còn rất nhiều kiểu chuyển soạn khác đang chờ bạn tự khám phá.

• Ngọc Anh