Bản nhạc: LE CYGNE (Thiên nga)
Trích tổ khúc “Vũ hội giả trang các con thú”
Tác giả: Camille Saint-Saëns
Thể hiện: Han-na Chang

***

Thiên nga là chương thứ 13 trong tổ khúc gồm 14 chương có tên Le Carnaval des Animaux (Vũ hội giả trang các con thú) hay còn gọi là Grande Fantasie Zoologique như lời Saint-Saëns.

Tổ khúc này được viết cho một nhóm hòa tấu gồm flute, clarinet, 2 piano, harmonica kính (ngày nay được thay bằng glockenspiel), xylophone, 2 violon, viola, cello và contrabass. Trong đó các loại động vật như sư tử, gà, lừa, rùa, voi, kangaroo và thiên nga được mô tả đặc trưng một cách rất sáng tạo.

Saint-Saëns soạn Vũ hội giả trang các con thú vào tháng 2 năm 1886 trong trong một kỳ nghỉ ở một làng nhỏ thuộc nước Áo. Đây là một tác phẩm vui nhộn, thỏa mãn được tính cách hóm hỉnh tinh nghịch của nhà soạn nhạc.

Trong suốt sự nghiệp sáng tác và giảng dạy của mình, Saint-Saëns đã thích thú viết hoặc ứng biến các tác phẩm nhại lại một cách hài hước, tạo ra sự vui vẻ cho một sáng tác hay phong cách âm nhạc nào đó. Tại trường Niedermeyer, nơi ông dạy những nhạc sỹ trẻ người Pháp sáng giá nhất, ông vẫn thường tránh những bài học nhàm chán bằng cách hướng dẫn học trò nhại lại theo phong cách này.

Theo ý đồ của Saint-Saëns, chương nhạc Thiên nga được dùng để phô diễn kĩ năng trình tấu của nghệ sĩ cello. Trong đó giai điệu mang hình tượng chim thiên nga được cello chơi trên nền hòa âm của hai đàn piano. Một piano thể hiện tiếng mặt nước lao xao, một piano thể hiện tiếng sóng cuồn cuộn.

Thiên nga được viết tặng nghệ sĩ cello Charles-Joseph Lebouc đang về già, người nổi tiếng vì nghệ thuật trình diễn và vì là con rể của ca sĩ nổi tiếng Adolphe Nourrit. Saint-Saëns đã hứa soạn một tác phẩm solo dành cho nghệ sĩ này nhiều năm trước nhưng ông đã trì hoãn dự định đó.

Đến thời điểm Saint-Saëns soạn Vũ hội giả trang các con thú, Lebouc đã trở thành một đề tài bông đùa trong giới trình diễn đàn dây vì tuổi tác đã khiến ông trình diễn tồi đi. Một lần, Lebouc còn trình diễn Thiên nga với vẻ êm ái cao độ khiến những đồng nghiệp chơi cello phải chú ý tới sự kỹ lưỡng bất thường trong cách chơi của ông.

Ngoại trừ Thiên nga, Saint-Saëns không cho phép xuất bản Vũ hội giả trang các con thú khi ông còn sống, bởi ông sợ rằng nó sẽ vượt trên các tác phẩm nghiêm túc hơn của mình.

Hơn nữa, một năm trước đó, việc viết một tác phẩm dí dỏm và khá đơn giản là Wedding Cake (Chiếc bánh cưới) đã khiến ông bị mang tiếng là tác giả “nhạc nhẹ”. Toàn bộ tổ khúc Vũ hội giả trang các con thú chỉ được xuất bản sau khi Saint-Saëns qua đời theo đúng nguyện vọng và di chúc của ông.

Sau này nhà thơ Mỹ Frederic Ogden Nash (1902 – 1971), người nổi tiếng với các câu thơ vui nhộn và đầy hàm ý, đã viết một tập thơ hài hước tương ứng với mỗi khúc nhạc của Vũ hội giả trang các con thú. Những câu thơ dí dỏm này thường được ngâm lên trong các buổi trình diễn tổ khúc của Saint-Saëns.

Thiên nga vừa ngồi vừa bơi được,
Đội mũ miện chỉ vì kiêu thôi mà,
Soi gương đi, soi gương lại rồi ca :
‘”Ta chưa từng nghe về Pavlova.”

Trong đoạn thơ tương ứng với khúc nhạc Thiên nga, Frederic Ogden Nash có nhắc đến nữ diễn viên ballet huyền thoại người Nga Anna Pavlova (1881 – 1931). Lấy cảm hứng từ những con thiên nga trong công viên, Anna Pavlova đã cộng tác với biên đạo múa Michel Fokine để sáng tạo ra một vũ điệu ballet solo nổi tiếng có tên La Mort du Cygne (Cái chết của thiên nga).

Kịch bản ballet này được dựa theo một bài thơ của Alfred Tennyson mà Michel Fokine đọc được còn nhạc nền chính là Thiên nga của Saint-Saëns. Cái chết của thiên nga được Anna Pavlova trình diễn lần đầu năm 1905.

Anna Pavlova - "nàng Thiên nga" duyên dáng - Nguồn: michaelminn.net

Còn nữ diễn viên ballet người Nga Maya Plisetskaia đã trình diễn tác phẩm này vô số lần trong sự nghiệp biểu diễn lâu dài và đã trở thành huyền thoại của mình. Thậm chí trong một Gala nhân dịp sinh nhật 70 tuổi của mình (năm 1995), bà vẫn trình diễn nó rất tuyệt vời.

Theo truyền thống, con thiên nga trong vũ điệu của Pavlova bị thương nặng và sắp chết. Tuy nhiên, trong version ballet mới của Maya Plisetskaia năm 1995 thì thiên nga chỉ đơn giản là đã già nua nhưng vẫn ngoan cường chống lại tuổi tác khắc nghiệt như chính bản thân nghệ sĩ vậy.

Các diễn viên ballet khác cùng thế hệ với Maia đã nghỉ hưu từ lâu, thế nhưng bà vẫn bước lên sàn diễn, để múa ballet, để sống, để trị vì với niềm kiêu hãnh Thiên nga!

• Ngọc Anh