• Giao hưởng “Đồng quê” - Hoà mình vào thiên nhiên tươi tắn

• Người cá si tình và khúc hát gửi trăng

Bản nhạc: VLTAVA
Trích liên khúc thơ giao hưởng “Tổ quốc tôi”
Tác giả: Bedrich Smetana
Thể hiện: Dàn nhạc giao hưởng đài phát thanh Ljubjana (chỉ huy: Anton Nanut)
*****

Một bức tranh về nhà soạn nhạc Smetana (thứ nhất từ phải qua) Nguồn: karadar.com

Beethoven không phải là nhà soạn nhạc duy nhất cho ra đời những kiệt tác âm nhạc ngay cả khi phải chứng khiếm thính tai ác.

Từ mùa thu năm 1874, Bedrich Smetana (1824-1884) cũng phải đương đầu với bị kịch của việc mất đi giác quan quan trọng nhất đối với một nhà soạn nhạc. Và cũng như Beethoven, bi kịch này đã không thể nào dập tắt được sức sáng tạo âm nhạc phi thường của Smetana.

Nói đến Smetana với vai trò người sáng lập ra âm nhạc dân tộc Czech thì không thể không nói đến liên khúc thơ giao hưởng Má vlast (Tổ quốc tôi) của ông. Má vlast gồm 6 chương, mỗi chương là một thơ giao hưởng, tất cả đều gắn liền với xứ sở Bohemia yêu dấu quê hương ông.

Ngay khi mới khiếm thính và còn ở Prague, ông đã hoàn thành hai chương Vyšehrad và Vltava, bốn chương còn lại được viết ở Jabkenice trong hơn 5 năm tiếp theo.

Vltava, chương thứ hai của Má vlast, là chương nổi tiếng nhất trong cả 6 chương. Đây cũng là tác phẩm được trình diễn nhiều nhất trong số những tác phẩm thuộc thể loại thơ giao hưởng từng được viết ra từ trước đến nay.

Vltava (tiếng Đức: Moldau) là tên một con sông chảy qua vùng thôn dã Czechoslovakia và Prague. Trong những cuộc dạo chơi dọc bờ sông Vltava, Smetana đã tìm thấy một mạch nguồn cảm hứng sáng tác lớn lao.

Ông quyết định vẽ một bức tranh miêu tả nó bằng âm nhạc và đưa vào loạt sáng tác mà ông đã khởi thảo năm 1872 với Vyšehrad.

Theo lời Smetana, “sáng tác này miêu tả dòng chảy của con sông Vltava, khởi nguồn từ hai dòng Vltava Nóng và Vltava Lạnh tới hợp nhất thành một dòng chảy.

Hành trình Vltava qua những cánh rừng và đồng cỏ, qua những quang cảnh nơi đang đang diễn ra một đám cưới của nông dân, vũ điệu vòng quanh của những nàng tiên cá trong ánh trăng đêm.

Không xa những núi đá, mờ mờ hiện ra những lâu đài uy nghi, những cung điện và phế tích trên cao. Dòng Vltava cuộn xoáy ở thác St. John rồi mở rộng và trôi về phía Prague, qua lâu đài cổ Vyšehrad rồi đường đường biến mất vào khoảng xa, nhập vào sông Elbe.”

Lâu đài cổ Vyšehrad ở Prague nhìn từ sông Vltava Nguồn: wikipedia.org

Thể hiện bằng hòa âm cuồn cuộn mà dàn dây vượt trội, giai điệu của chủ đề chính có tính chất giống như dân ca Czech ở vẻ thanh bình và hùng vĩ, khắc họa dòng sông Vltava. Có một điều lạ là những nhà âm nhạc học ủng hộ quan điểm rằng nguồn gốc của chủ đề này là bài dân ca Thụy Điển Ack, Värmland du sköna.

Có lẽ vì trước khi soạn tác phẩm này, sự nghiệp của Smetana từng bị đứt đoạn bởi một thời kỳ tự lưu đầy ở Thụy Điển do thất vọng về tình hình chính trị sau cuộc nổi dậy năm 1848 ở Prague. Là một nhà ái quốc nồng nhiệt, Smetana đã có mặt tại chiến lũy trong cuộc nổi dậy bị đế chế Hapsburg đè bẹp này.

Tượng đài của Smetana gần lâu đài Praha Nguồn: guide-prague.cz

Chủ đề “Ánh trăng: điệu nhảy của những nàng tiên cá” được trình bày sau đó, với hòa âm có cấu trúc tinh tế và âm nhạc mang sắc thái thanh bình của đêm khiến ta liên tưởng đến Khúc hát gửi trăng trong opera Rusalka của Dvorak.

Chủ đề chính trở lại trong một thời gian ngắn trước chủ đề “Thác nước” - tương tự chủ đề “Giông tố, bão táp” trong Giao hưởng “Đồng quê” của Beethoven.

Lại một lần nữa, chủ đề dòng sông quay lại nhưng chẳng bao lâu nhường chỗ cho chủ đề “Vysehrad”, nơi Smetana trích lại chủ đề chính trong thơ giao hưởng đầu tiên của liên khúc 6 chương. Đoạn long trọng này dần đi đến một kết thúc lặng lẽ để hai hợp âm náo nhiệt bật lên khép lại tác phẩm.

Cuộc đời Smetana cũng khép lại vào ngày 12/5/1884 tại một dưỡng trí viện ở Prague. Mười năm trước đó, khi bị dày vò đau đớn và liên miên bởi những tiếng ồn nghịch tai (triệu chứng căn bệnh khiến ông khiếm thính), ông đã viết:

“Hãy tin rằng tôi cần tất cả lòng can đảm và sức mạnh để giữ mình khỏi trở nên tuyệt vọng đến nỗi dự tính dùng bạo lực nhằm chấm dứt nỗi đau đớn của mình. Chỉ có gia cảnh và ý nghĩ rằng mình phải tiếp tục làm việc cho nhân dân và đất nước mình mới giữ cho tôi sống và tạo cảm hứng cho những sáng tạo mới của tôi.”

Và Má vlast (Tổ quốc tôi) chỉ là một trong số nhiều tác phẩm giá trị mà ông đã soạn trong thập niên cuối cùng của đời mình.

• Ngọc Anh