Die Forelle - từ bài ca đến ngũ tấu (Phần 2)
Ngũ tấu Cá hồi có thể được coi là một “bài thơ về ngày nghỉ” phản ánh niềm vui thích đắm say của Shubert trước cảnh sắc thôn quê sau khi bị giam hãm cả đời trong thành phố.
Die Forelle - từ bài ca đến ngũ tấu (Phần 1)
Bản nhạc: CHƯƠNG IV, TROUT QUINTET (Ngũ tấu Cá hồi)
Tác giả: Franz Schubert
Thể hiện: Alfred Brendel và Nhóm tứ tấu Cleveland
*****
 |
|
Nghệ sĩ piano Alfred Brendel - Nguồn: schubertiade.at |
Franz Schubert đã sử dụng lại một số lied của mình làm cơ sở cho những tác phẩm hòa tấu thính phòng. Ngũ tấu piano giọng La trưởng, còn gọi là Ngũ tấu Cá hồi là một trong số những tác phẩm hòa tấu thính phòng nổi tiếng nhất được Schubert viết theo cách đó.
Đến năm 1819, mặc dù chưa có một tác phẩm đơn lẻ nào trong số hàng trăm sáng tác của Schubert được xuất bản hay biểu diễn trong các buổi hòa nhạc chính thức nhưng những tác phẩm ở dạng bản thảo của ông đã vang lên trong các buổi biểu diễn thân mật.
Ca sĩ giọng baritone Johann Vogl, người biểu diễn các lied của Schubert, rất hâm mộ ông. Johann Vogl đã mời Schubert về quê mình là thị trấn Steyr, Thượng Áo, một khu văn nghệ sĩ vùng núi Alps.
Đây là kỳ nghỉ thực sự đầu tiên của Schubert và ông đã bị mê hoặc. Trong một lá thư gửi anh trai mình, ông đã nhắc đến không chỉ những kỳ quan thiên nhiên “đẹp hơn mọi hình dung” mà còn nói về tám cô gái trong ngôi nhà ông ở mà “hầu như cô nào cũng xinh”. Ông mau chóng thấy mình là trung tâm chú ý tại các tối hòa nhạc tại thị trấn do Sylvester Paumgartner tài trợ.
 |
|
Phong cảnh vùng Steyr (Áo) - Nguồn: picasaweb.google.com |
Paumgartner là một nghệ sĩ cello nghiệp dư, nhà bảo trợ nghệ thuật và ông chủ khai thác mỏ địa phương giàu có, người đặc biệt yêu thích lied Die Forelle. Chẳng biết do được đề nghị hay với ý định về một “món quà cám ơn”, Schubert đã sử dụng lied này làm cơ sở cho bản ngũ tấu mà ông viết khi trở lại Vienna và gửi cho Paumgartner.
Paumgartner đã phải gắng sức để biểu diễn tác phẩm vì có vẻ những gì Schubert ước tính vượt quá khả năng kỹ thuật của Paumgartner. Sau đó tổng phổ bị xếp xó và chỉ một năm sau khi Schubert mất nó mới được xuất bản (năm 1829).
Phần nào khác với các ngũ tấu piano và đàn dây thông thường (viết cho 2 violon, viola, cello và piano), bản ngũ tấu này giảm đi 1 violon nhưng lại có sự góp mặt của contrabass. Vì Paumgartner chơi cello nên có giả thuyết cho rằng Schubert đã thêm contrabass vào để giảm nhẹ vai trò cello trong bè trầm, giúp cho cello có thể góp mặt vào những giai điệu tràn đầy trong tác phẩm.
 |
|
Không khí trong lành nơi thôn dã đã đem lại |
Ngũ tấu Cá hồi gồm 5 chương nhạc nhanh chậm xem kẽ. Để trêu chọc Paumgartner, Schubert đã trì hoãn âm hình piano tuyệt vời từ lied gốc đến tận chương áp chót. Chương IV (chủ đề và các biến tấu) là chương trung tâm của bản ngũ tấu.
Tại đây, Schubert đã tạo ra một bộ các biến tấu trên giai điệu lied Die Forelle. Với Schubert, giai điệu có tầm quan trọng bậc nhất và vì thế các biến tấu của ông là sự luân chuyển giai điệu giữa các nhạc cụ, như thể xem xét nó từ mọi góc độ một cách đầy vui thích.
Trong chương nhạc này, Schubert đã để cho tám ô nhịp đầu tiên được lặp lại. Đầu tiên là trên violon. Bè piano thể hiện giai điệu trong biến tấu thứ nhất, bè viola thể hiện giai điệu trong biến tấu thứ hai. Còn trong biến tấu thứ ba thì cả cello và contrabass cùng thể hiện giai điệu.
Biến tấu thứ tư chuyển sang giọng thứ và cấu trúc chuyển từ giai điệu cùng phần đệm sang một cấu trúc hòa hợp và phức tạp hơn. Trong biến tấu thứ năm, điệu thức lại chuyển về giọng trưởng; cello và contrabass điểm xuyết một phiên bản giai điệu khác. Biến tấu cuối cùng có một một tiết tấu nhanh hơn, violon và cello thay nhau thể hiện giai điệu trên phần đệm piano của lied gốc.
Những chương còn lại của ngũ tấu hoạt bát và hấp dẫn, ắp đầy giai điệu và sự ấm áp, nét chuyển giọng nhẹ nhàng. Cách phối khí đã tạo ra một sự pha trộn thanh âm phong phú, hài lòng và mang nhiều màu sắc biến ảo.
Massimo Mila gọi Ngũ tấu Cá hồi là một “bài thơ về ngày nghỉ” phản ánh niềm vui thích đắm say của Shubert trước cảnh sắc thôn quê sau khi bị giam hãm cả đời trong thành phố và “nó là nơi thiêng liêng lưu giữ kỷ niệm về một mùa hè thú vị, về những ngày nhàn nhã thảnh thơi; âm nhạc ngập trong ánh nắng và tinh thần tuổi trẻ… tình bạn và tính nhân văn được dệt vào trong kết cấu âm nhạc.”
-
Ngọc Anh