Một thời ở Hồng Ngài trong chuyện của 'cán bộ A Châu'

Được coi là nguyên mẫu duy nhất còn sống đến hôm nay, 'cán bộ A Châu' Đinh Tôn là sợi dây đưa tôi trở về Hồng Ngài cách đây 60 năm. sự kiện nóng

>> Theo dấu chân A Phủ

>> Chuyện 'nàng A Mỵ' ngồi ghế thẩm phán

>> "Tội thông dâm bị xử nặng hơn tội ma túy"

Trước khi đến Bắc Yên, tôi đã được biết đến ông Đinh Văn Tôn, người được coi là nguyên mẫu duy nhất còn sống đến nay của truyện Vợ chồng A Phủ. Ông Đinh Tôn nguyên là người dân tộc Mường, gốc ở châu Phù Yên, Sơn La cũ. Năm 1950, ông được tăng cường lên Bắc Yên xây dựng cơ sở, vận động bà con người Mông ở đây theo Đảng đánh Pháp.

Năm 1951, nhà văn Tô Hoài lên Bắc Yên thực địa sáng tác. Ông 'lân la' ở với người dân tộc mỗi lần vài tháng. Cũng chính thời gian này Tô Hoài làm bạn với thống lý Hồng Ngài khi đó là Mùa Chống Lầu - như Tô Hoài chia sẻ: "Làm bạn với ông Chống Lầu rất vui, mỗi lần đến nhà ông lại được ăn uống".

Cũng trong những dịp này, Tô Hoài gặp ông Đinh Văn Tôn, người đã cung cấp cho ông nhiều thông tin về đời sống của đồng bào Mông, câu chuyện về vợ chồng Lầu A Phử - A Mỷ, thống lý Mùa Chờ La, bố của ông Mùa Chống Lầu.

Bản thân ông Đinh Văn Tôn cũng được nhà văn Tô Hoài đưa vào tác phẩm thành 'cán bộ A Châu'.

Không bỏ lỡ một phút, vừa đến huyện Bắc Yên, tôi tìm ngay đến nhà ông Đinh Văn Tôn khi trời đã tối. Ông có vẻ là người khá 'nổi tiếng' ở Bắc Yên. Khi hỏi thăm đường đến nhà ông, những người Mông chỉ đường cho tôi đều thêm cụm từ 'lão thành cách mạng Đinh Tôn' và gần như người nào cũng biết ông.

Ông Tôn năm nay 85 tuổi, vẫn minh mẫn nhanh nhẹn. Ông có 7 người con nhưng người con thứ đã qua đời. Các con ông đều đã trưởng thành, hai người làm trong ngành công an.

Vợ đầu của ông cũng đã mất, hiện ông ở cùng người vợ thứ hai, lại là em gái của người vợ thứ nhất. Hai cụ già sống trong ngôi nhà sàn rộng thênh thang tại xã Hồng Ngài, Bắc Yên.

Theo dòng hồi tưởng của ông Đinh Tôn, câu chuyện của tôi không chỉ dừng lại ở 'vợ chồng A Phủ' nữa, mà gần như bức tranh một thời gian lịch sử người Mông ở Bắc Yên được tái hiện.

Ông Đinh Văn Tôn và vợ, Ảnh Hoàng Hường

Cha con 'thống lý xấu - thống lý tốt' ở Hồng Ngài

"Từ năm 1950 tôi làm công tác dân vận trên này, với tinh thần chung phụ trách công tác ở vùng cao tôi có nghiên cứu tình hình lịch sử của người Mèo khu 99, trên cơ sở đó cũng nắm được một số lịch sử của người Mèo khu vực này, và một số tình hình như trong câu chuyện A Phủ đó. Năm 1951 anh Tô Hoài lên, anh Tô Hoài hỏi thì nắm được đến đâu tôi trả lời như vậy.

Ông Đinh Tôn bên ảnh người con trai đã mất, Ảnh Hoàng Hường
Câu chuyện này kể ra thì thật là dài, vì liên quan đến cả những thời kì trước đó nữa. Đó là từ thời bố của ông Mùa Chống Lầu là Mùa Chờ La, thời bọn thống lý thống phán đàn áp bóc lột nhân dân, bố của ông Lầu có họ hàng với thống lý Pá Tra ở Mù Cang Chải, nó hãm hiếp, đánh đập, cướp bóc ... đúng là như vậy, là anh em người Mèo kể lại.

Thời ông Mùa Chờ La độc ác như thế, nhưng đến ông thống lý Mùa Chống Lầu, các đồng chí ta lên lại thuyết phục được ông ấy đi theo Cách mạng, giúp đỡ ta gây cơ sở, và vận động tất cả người Mèo vùng 99 và vùng Kim Bon theo giúp Cách mạng.

Tức là bố ông thống lý Lầu thì độc ác nhưng bản thân ông thống lý thì lại đi theo ta. Thế nên nhà văn Tô Hoài cũng không nói ông Mùa Chờ La mà nói thống lý Pá Tra (thực tế thống lý Pá Tra ở Mù Cang Chải, là họ hàng với vợ ông Mùa Chờ La).

Bởi vì nếu lấy tên ông Mùa Chờ La làm tên nhân vật luôn thì ảnh hưởng đến ông Mùa Chống Lầu. Khi đó ông Lầu đang là ủy viên Ủy ban Mặt trận tổ quốc khu Thái - Mèo, còn tôi là ủy viên Hội đồng nhân dân khu.

Tức là nguyên mẫu của nhân vật thống lý Pá Tra là ông Mùa Chờ La, chỉ thay cái tên là thống lý Pá Tra thôi, còn nội dung thì vẫn như vậy.

A Phủ thì chết lâu rồi. Tên thật của ông ta là Lầu A Phử, vợ là A Mỷ, khi vào tác phẩm của Tô Hoài thì chệch đi một chút là A Phủ và A Mỵ. Nguyên mẫu các nhân vật A Phủ, A Sử, Mỵ, tên thật của họ cũng là như vậy, nhưng giấu cái họ đi.

Ngay cả tôi, ban đầu anh Tô Hoài cũng lấy tên tôi là Đinh Tôn vào truyện, nhưng tôi nói rằng như vậy cũng không hay, vì cần phải gắn liền vào đồng bào dân tộc, cần phải tôn lên cái người dân tộc họ làm nên lịch sử.

Vì thế, ngay cả các nhân vật A Phủ, A Sử cũng không lấy họ nào cả. Người Mèo có 12 họ, thì các nhân vật cũng không lấy họ nào cả, mà cứ lấy họ A vào đấy thôi. A là cái tên đệm chung. Bây giờ hỏi A Phủ, A Sử, A Châu ra hỏi họ gì thì không ai biết cả. Nhưng nghe cái tên đó biết A Châu dân tộc Mông là được rồi.

Lầu A Phử và A Mỷ trước đều ở đợ cho nhà ông Mùa Chờ La - Mùa Chống Lầu, nhưng sau A Phử theo cách mạng. Sau giải phóng Lầu A Phử làm chủ tịch 4 xã vùng cao, trước giải phóng Hồng Ngài thuộc xã Tường Phù, nhưng sau giải phóng thì Hồng Ngài trực thuộc xã Thượng Bàn.

Trong truyện thì A Phủ với Mỵ trốn khỏi nhà thống lý và đưa nhau đến Phiềng Sa (địa danh thực tế là Phìa Sa). Còn A Phử và Mỷ thật thì sau khi rời nhà thống lý họ đưa nhau đến sống ở bản Lung Tang cũng ở Hồng Ngài, nhưng cách khá xa bản của Thống lý. Con cháu của A Phủ và Mỵ thì tôi đoán cũng mất cả rồi.

Bản thân tôi là A Châu, lúc đó phạm vi phụ trách là bí thư cả vùng Hồng Ngài, còn Phiềng Sa thì phía bên kia sông. Lúc bấy giờ kinh phí không có nên du kích ở bản nào thì ở bản đó, khi đi phục kích, đánh du kích ... thì mới tập hợp nhau lại"

Xem phim Theo dấu chân A Phủ

Vào đồn Pháp cứu thống lý Chống Lầu

Dường như đã lâu lắm rồi không ai chạm đến ký ức của 'lão thành cách mạng Đinh Tôn', nên khi kể cho tôi nghe, ông Tôn say sưa hoạt bát như thời ông vận động người Mông đi đánh giặc.

Giọng ông đầy phấn khích, tự hào kể về những hoạt động của ông với tư cách là cán bộ tình báo của Ty công an Sơn La vùng 99, chuyện 'ăn rừng ở rú' nằm vùng với người dân tộc, hay chiến tích một  mình ông phục kích, chiến đấu với 20 tên giặc và chuyện ông vào tận đồn Pháp giải cứu cả nhà thống lý Mùa Chống Lầu khi ấy bị Pháp bắt làm con tin.

Năm 1952, phát hiện thống lý theo cách mạng, quân Pháp cho quân tới bắt gia đình Mùa Chống Lầu cùng gia đình em trai Mùa A Cơ và Mùa A Sênh về đồn La Hu tại xã Hang Chú, huyện Bắc Yên.

Để không làm người Mông Bắc Yên hoang mang khi mất 'thủ lĩnh', đồng thời bảo vệ cơ sở tốt của cách  mạng, cấp trên chỉ đạo ông Tôn bằng mọi cách phải cứu được gia đình Mùa Chống Lầu.

Sau nhiều ngày quan sát hoạt động trong đồn, một đêm mùa đông năm 1952, ông Tôn mặc quần áo Mông trà trộn vào đồn và bí mật tiếp cận khu vực nhốt gia đình thống lý. Đó là một chiếc hầm nằm chìm dưới đất, phía trên có nắp đậy bằng ván. Lúc đó, ông đã dùng tiếng Mông nói với thống lý là mình tới cứu và yêu cầu giữ bí mật. Khi cậy được nắp hầm, ông bí mật đưa mọi người ra ngoài.

Tuy nhiên, do con gái của Mùa A Cơ đang được địu trên lưng bật khóc nên địch phát hiện, chúng đã xả súng về phía mọi người. Cha con Mùa A Cơ bị bắn chết.

Lợi dụng lúc sương còn dày, ông Tôn đã đưa được những người còn lại về bản Háng Đồng, nay thuộc xã Háng Đồng, Bắc Yên an toàn. Từ đó thống lý Mùa Chống Lầu ngày càng tin tưởng, giác ngộ và đóng góp rất nhiều cho cách mạng, tham gia Uỷ viên Uỷ ban Khu Tây Bắc.

Kỳ sau: Pha căng thẳng trong chăn cùng con tạo bản

* Xin bạn vui lòng gõ tiếng việt có dấu