Sửa đổi Hiến pháp và những tín hiệu tích cực

Khi Hiến pháp được nhận thức như những giới hạn pháp lý do người dân áp dụng đối với công quyền, quy trình sửa đổi hiến pháp cần phải được đổi mới theo một cách thức để người dân tham gia vào không những thảo luận các nội dung sửa đổi mà còn đưa ra quyết định cuối cùng đối với những điều khoản được sửa đổi. sự kiện nóng

 

>> Xác lập một quan niệm vững chắc về Hiến pháp

Những tín hiệu mới

Sự phát triển của chủ nghĩa hợp hiến ở Đông Á cho thấy hiến pháp ban đầu là một công cụ của chính quyền rồi mới dần dần chuyển sang là một công cụ của người dân tiết chế chính quyền. Đối với trường hợp của Việt Nam, hiến pháp đã phục vụ như một hình thức cho các mục tiêu tổng quát hơn 60 năm nay. Theo quy luật, nó sẽ chuyển sang chức năng phục vụ người dân trong các nỗ lực kiểm soát sự vận hành của công quyền theo những nguyên tắc của lý trí. Do bối cảnh đặc thù, Hiến pháp Việt Nam đã không chuyển đổi sang chức năng này như đã diễn ra ở các quốc gia Đông Á khác. Dù chậm hơn nhưng đã có những dấu hiệu tích cực cho thấy chức năng của hiến pháp ở Việt Nam đang chuyển đổi.

Khác với thế kỷ trước, một thập kỷ đầu của thế kỷ này chứng kiến những dấu hiệu ban đầu của chức năng hiến pháp đang chuyển đổi ở Việt Nam. Hiến pháp đã được viện dẫn trong các thảo luận về chính sách và đã bước đầu tỏ ra có quyền lực thực sự, mặc dù sự viện dẫn đó không phải bởi cơ quan tư pháp, mà bởi cơ quan lập pháp và hành pháp.

Đáng chú ý đầu tiên là quan hệ của Hiến pháp với vụ "một người, một xe máy." Như là kết quả của quá trình đô thị hóa và nhập khẩu xe máy với số lượng lớn (nhất là xe máy Trung Quốc), những năm đầu của thế kỷ này chứng kiến tình trạng nghiêm trọng về ùn tắc và tai nạn giao thông do xe máy gây ra ở những thành phố lớn như Hà nội và thành phố Hồ Chí Minh. Một trong những giải pháp được đưa ra là giới hạn đăng ký xe máy. Năm 2003, Ủy ban nhân dân thành phố Hà nội khởi xướng chính sách "một người một xe máy" được áp dụng ở một số quận nhất định. Cùng năm Bộ Công an ra Thông tư áp dụng chính sách này trên toàn quốc.

Năm 2005, vấn đề trở nên liên quan đến hiến pháp khi một số định chế có vai trò giám sát Hiến pháp vào cuộc. Tháng 8 năm 2005, Bộ Tư pháp cho rằng việc giới hạn đăng ký xe máy vi phạm điều 58 của Hiến pháp về quyền tài sản của công dân đồng thời cũng vi phạm Bộ luật dân sự trong quy định về sở hữu tư nhân không giới hạn về số lượng và giá trị. Kết quả là vào cuối tháng 11 năm 2005, một ngày trước khi Bộ tư pháp báo cáo vấn đề này với Quốc hội, Bộ Công an đã hủy bỏ quy định về giới hạn đăng ký xe máy. Đây có lẽ là lần đầu tiên ở Việt Nam Hiến pháp được viện dẫn thành công trong việc bảo vệ các quyền căn bản.

Quốc hội Việt Nam ngày càng thể hiện vai trò giám sát Hiến pháp.

Một trường hợp gần đây nhất (29/3/2011) là Quốc hội bác dự luật Thủ Đô, lần thứ hai trong lịch sử Quốc hội Việt Nam, sau việc bác dự án tầu cao tốc Bắc Nam, ngành lập pháp bác dự án của ngành hành pháp. Trong nhiều lý do của quyết định này, có lý do về tính hợp hiến của dự luật được đệ trình. Một số đại biểu đã quan ngại về tính chất hợp hiến của dự luật khi nhận thức rằng Hiến pháp không có những quy định đặc thù cho Thủ đô.

Nhiệt tình hợn, Bộ tư pháp với chức năng giúp Thủ tướng Chính phủ trong việc thực thi chức năng giám sát văn bản, đã liên tục viện dẫn Hiến pháp để "tuýt còi" các chính sách của các Bộ như Bộ Xây dựng, Bộ Y tế, Bộ Giao thông Vận tài và của một số chính quyền địa phương với mục đính bảo vệ các quyền căn bản của công dân về bình đẳng và tự do kinh doanh.

Xin đưa ra một ví dụ. Giữa tháng 8, Bộ Tư pháp đã phản bác đề xuất của Bộ giao thông vận tài về việc cho phép Hà nội và Thành Phố Hồ Chí Minh được phép tăng mức xử phạt vi phạm giao thông gấp đôi do mâu thuẫn với điều 52 của Hiến pháp về quyền bình đằng của mọi công dân trước pháp luật. Bộ tư pháp giải thích rằng: "Điều 52, Hiến pháp quy định, mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật. Nguyên tắc bình đẳng này đòi hỏi cơ chế áp dụng luật thống nhất trên toàn quốc, tránh việc cùng một hành vi vi phạm nhưng mỗi nơi lại bị áp dụng quy định xử phạt khác nhau."[1]

Tóm lại, khi các chính sách ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân bị bác bỏ trên căn bản hiến pháp, người ta có thể nhận thấy rằng đặc điểm quan trọng nhất của sự phát triển hiến pháp ở Việt Nam trong thế kỷ 21 là hiến pháp đang dần dần thực hiện chức năng nguyên thủy của nó trong việc bảo vệ người dân và kiểm soát tính tính chất hợp lý trong sự vận hành của công quyền. Điều này một phần phàn ánh sự mở rộng của công lý hiến pháp có tính chất toàn cầu và nhu cầu thực tế của xã hội Việt Nam trong việc dựa vào hiến pháp như một nền tảng cơ bản của quá trình dân chủ hóa.

Những gợi ý cho sửa đổi hiến pháp

Việc sửa đổi hiến pháp ở Việt Nam hiện nay cần phải phản ánh trạng thái mới của hiến pháp được hình thành trong một thập kỷ qua. Đời sống thực sự của hiến pháp đòi hỏi quan niệm lại về chức năng của hiến pháp làm tiền đề cho việc đổi mới quy trình sửa đổi hiến pháp và những sửa đổi cụ thể về các thể chế hiến pháp. Thay vì thuần túy là một hình thức thể chế hóa các định hướng chính trị, những tín hiệu thực tế đòi hỏi hiến pháp cần được quan niệm như một hình thức thể chế hóa những nguyên tắc cai trị dựa trên lý trí phản ánh những mong muốn và xu hướng chung của dân chúng.

Trước tiên, hiến pháp nên được quan niệm như là một bản thỏa thuận chung của người dân về những nguyên tắc khởi xuất từ lý trí mà chính quyền phải tuân thủ trong việc quản trị họ. Ngoài ra, hiến pháp Việt Nam cũng cần phải được xem là một hình thức tuyên bố của nhân dân về những lý tưởng, những mục tiêu chung của cộng đồng.

Sự phát triển của hiến pháp hiện đại cho thấy hiến pháp không phải thuần túy chứa được các quy tắc pháp lý về chính quyền. Một nghiên cứu khảo sát 160 hiến pháp trên thế giới chỉ ra rằng mặc cho những phản đối việc đưa vào chính văn hiến pháp những mục tiêu chung của xã hội do tính chất không thể viện dẫn tại tòa án của nó, một số nước vẫn tuyên bố các mục tiêu, lý tưởng của quốc gia trong chính văn hiến pháp, gồm Nigeria (1979/89), Thụy Điển (1975), Liberia (1984), Malawi (1966), Nepal (1962), Nicaragua (1987), Suriname (1987), Niger (1983), Iran (1979), Ghana(1982), Guiea-Bissau (1984), Sao Tome và Principe (1975), Bulgaria (1991), Romania (1992), Sudan (1985).[2]

Hiến pháp Việt Nam không nên thuần túy là một hình thức cho những mục tiêu tổng quát khác, nhưng nó cũng không thể tách rời chương trình tổng thể hiện đại hóa xã hội Việt Nam. Tuy nhiên, dù trên phương diện nào, trong bối cảnh mới hiện nay, Hiến pháp Việt Nam cần phải được xây dựng như những giới hạn pháp lý mà nhân dân áp dụng đối với công quyên, một bản cam kết của nhân dân về những giá trị mà họ muốn hướng tới và về những sứ mệnh mà cả xã hội sẽ  thực hiện để đạt được những giá trị đó.

Khi Hiến pháp được nhận thức như những giới hạn pháp lý do người dân áp dụng đối với công quyền, quy trình sửa đổi hiến pháp cần phải được đổi mới theo một cách thức để người dân tham gia vào không những thảo luận các nội dung sửa đổi mà còn đưa ra quyết định cuối cùng đối với những điều khoản được sửa đổi. Ngoài ra, xét về mặt nội dung, khi hiến pháp pháp được quan niệm như những giới hạn pháp lý khởi xuất từ ý chí của cộng đồng, những nội dung cụ thể của sửa đổi hiến pháp sẽ cần định hướng vào việc xây dựng những giới hạn pháp lý về cấu trúc đối với công quyền như chế độ tài phán hiến pháp, tư pháp độc lập, chế độ điều trần, chế độ bỏ phiếu bất tín nhiệm. Cuối cùng, với một quan niệm lại về hiến pháp, quyền công dân sẽ được điều chỉnh lại như là như một giới hạn pháp lý đối với công quyền, một thứ quà tặng của tự nhiên giới hạn những mong muốn vô hạn của con người thay vì là một thứ do con người xác lập và ban cấp.


[1] Bộ tư pháp phản bác Bộ giao thông về đề nghị xử phạt: http://vnexpress.net/GL/Xa-hoi/2009/08/3BA127B0/

[2] B.O Nwabueze, S.A.N, Ideas and Facts in Constitution Making (Ibadan, Owerri, Kaduna, and Lagos: Sectrum Book Limited, 1993), p 264.

* Xin bạn vui lòng gõ tiếng việt có dấu