Biển Đông, mối quan tâm đang tăng lên của các nước lớn

Khác với diễn đàn an ninh đối thoại Shangri-La năm ngoái, khi vấn đề Biển Đông nóng rẫy chương trình nghị sự với việc các nước trực tiếp liên quan đến tranh chấp chủ động nêu vấn đề, Diễn đàn năm 2010 vừa kết thúc lại thấy sự chủ động từ bên thứ ba. sự kiện nóng

Mỹ quan ngại biển Đông

Ngay tại phiên thảo luận đầu tiên của Diễn đàn, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert Gates sau khi tận dụng diễn đàn để nhắn nhủ tới lãnh đạo Trung Quốc về hợp tác song phương đã nêu trực diện "mối quan ngại đang tăng" của Mỹ tới tình hình Biển Đông.

"Biển Đông không chỉ quan trọng đối với những nước liền kề vùng biển này mà còn quan trọng vơi tất cả các quốc gia có lợi ích an ninh và kinh tế ở châu Á", ông Gates nói.

Người đứng đầu Bộ Quốc phòng Mỹ nhắc lại chính sách của nước này: "điều quan trọng là duy trì ổn định, quyền tự do hàng hải, và phát triển kinh tế một cách tự do và không bị cản trở".

Khẳng định không đứng về bên nào trong cuộc đấu tranh giành chủ quyền ở Biển Đông, ông Gates cũng khẳng định, Mỹ "chống lại việc sử dụng quân sự và các hành động cản trở quyền tự do hàng hải". Đồng thời, Mỹ "phản đối bất kỳ nỗ lực để đe doạ các công ty Mỹ hoặc những người của bất cứ quốc gia tham gia vào các hoạt động kinh tế hợp pháp" tại vùng biển này.

Theo ông Gates, điều cần hướng tới là kết quả và giải pháp không phải là "zero sum game", khi lợi ích của một nước chống lại lợi ích của các quốc gia khác.

"Các bên phải làm việc để giải quyết sự khác biệt thông qua hòa bình, những nỗ lực đa phương phù hợp với thông lệ luật pháp quốc tế".

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert Gates.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ mong các bên sẽ có những hành động cụ thể để thực hiện Tuyên bố về các nguyên tắc ứng xử trên Biển Đông.

Đồng thời, Mỹ cũng khẳng định cam kết tiếp tục xây dựng năng lực của các đối tác liên quan đến an ninh biển để có thể "chia sẻ trách nhiệm an ninh".

Nhật: không thể gạt Mỹ ra bên ngoài

Không nêu trực tiếp vấn đề Biển Đông vốn gắn với căng thẳng do tranh chấp chủ quyền và hoạt động của tàu thuyền các nước lớn, Bộ trưởng Quốc Phòng Nhật Bản, Toshimi Kitazawa nêu mối lo về cướp biển ở Vịnh Aden và eo biển Malacca cũng như việc buôn lậu ma túy trên biển và đường đi lại của khủng bố trên biển.

Nhật cho rằng đó là "một thách thức lớn", "cần sự hợp tác của các quốc gia ven biển".

Với khu vực biển ở Đông Nam Á, Bộ trưởng Nhật chỉ rõ "khu vực này có một số quốc gia ven biển và các vấn đề liên quan đến chủ quyền và ranh giới biển vẫn chưa được giải quyết. CN khủng bố và cướp biển có tại khu vực này cùng với các mối quan ngại bất ổn khác. Tuy nhiên, các quốc gia ven biển đã định dạng nỗ lực chống cướp biển với các biện pháp tích cực được triển khai ở eo biển Malacca".

Bộ trưởng Nhật nhấn mạnh, ổn định của khu vực biển rộng lớn trải dài ở châu Á "không thể gạt Mỹ ra bên ngoài".

"Trong hơn 60 năm, Mỹ đã đảm bảo an ninh ở khu vực này vì lợi ích chung. Chỉ riêng lực lượng của Mỹ có đủ năng lực triển khai quân ở toàn bộ khu vực".

Cho rằng cần xem xét đặc điểm riêng của tình hình và biển ở khu vực này, Bộ trưởng Nhật nhấn mạnh, "Mỹ đóng vai trò lớn trong việc tiếp tục giám sát toàn khu vực" và việc tăng cường hợp tác chặt chẽ hơn giữa Mỹ và Nhật sẽ giúp đảm bảo an ninh biển".

Từ dễ đến khó

Trong khi đó, đại diện Trung Quốc, Việt Nam, Indonesia, những nước trực tiếp can dự vào tranh chấp chủ quyền ở khu vực Biển Đông có phát biểu tại Diễn đàn đều tập trung thúc đẩy những chủ đề khác, liên quan đến chính sách quốc phòng và cách tiếp cận với an ninh khu vực, định chế hợp tác khu vực.

Vấn đề Biển Đông chỉ đươc ngầm hiểu dưới cái mũ lớn hơn: an ninh biển (phát biểu của lãnh đạo Trung Quốc), hay khi được đại biểu khác nêu câu hỏi chất vấn (trường hợp Việt Nam).

Thế nhưng, ngay cả khi nhắc đến an ninh biển, thì trong bài phát biểu của Phó Tổng tham mưu trưởng Quân đội Trung Quốc, Thượng tướng Mã Hiểu Thiên, vấn đề này cũng rất nhạt nhòa.

Thượng tướng Mã Hiểu Thiên cho rằng, an ninh biển cùng với các vấn đề liên quan đến không gian mạng, khoảng không vũ trụ, môi trường và khí hậu đang định dạng nên khung an ninh mới. Và giải pháp cho các vấn đề này nằm ở chỗ tăng cường hợp tác và phát triển.

Tuy nhiên, thông điệp của vị lãnh đạo Trung Quốc chủ yếu nhằm đến những chỉ trích liên quan đến không gian mạng hay môi trường, khí hậu hơn là an ninh biển khi nhấn mạnh việc tôn trọng điều kiện phát triển riêng của mỗi nước.

Với Việt Nam, khác với diễn đàn năm 2009, khi Bộ trưởng Phùng Quang Thanh nêu vấn đề tranh chấp Biển Đông, và trọn một buổi, các đại biểu cùng thảo luận về vấn đề Biển Đông và sự gia tăng sức mạnh quân sự của Trung Quốc, năm nay, bài phát biểu của Bộ trưởng Quốc phòng Việt Nam hoàn toàn không đề cập đến vấn đề này.

Tại phiên thảo luận, ông Thanh nhận được hai câu hỏi liên quan đến vấn đề Biển Đông về vai trò của các tổ chức khu vực trong việc giải quyết vấn đề Biển Đông. Vị cử tọa cũng giải thích rõ lí do nêu câu hỏi là từ chính mối quan ngại của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ. Một vị khác đặt thẳng vấn đề căng thẳng ở Biển Đông, đặc biệt giữa Trung Quốc với Việt Nam.

Đáp lời, Bộ trưởng Phùng Quang Thanh cho hay "vấn đề an ninh hàng hải các quốc gia đều hết sức quan tâm". Tuy nhiên, tình hình Biển Đông "chưa có vấn đề gì căng thẳng lắm".

Ông khẳng định, giữ gìn môi trường hòa bình, ổn định để cùng hợp tác phát triển trong khu vực là nhu cầu khách quan của các nước và các bên cần đối thoại để giải quyết các vấn đề.

Hiện nay Việt Nam đang từng bước đối thoại với các nước có liên quan để giải quyết tranh chấp trên tinh thần của Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC). Đó là giữ nguyên hiện trạng, không làm phức tạp thêm tình hình, dùng biện pháp hòa bình để giải quyết tranh chấp, không đe dọa sử dụng vũ lực và sử dụng vũ lực và đàm phán trên cơ sở láng giềng hữu nghị, tinh thần anh em.

Với Trung Quốc, hai nước đã giải quyết thành công các vấn đề về biên giới trên bộ. Vịnh Bắc bộ nay cũng được phân giới rất rõ ràng. Tuy nhiên, "trên biển thì đúng là có tranh chấp".

Trên cơ sở Công ước quốc tế về luật Biển năm 1982, các nước sẽ "ngồi với nhau, trao đổi đối thoại rồi trên cơ sở đó đề ra những phương hướng cụ thể để triển khai, không để xảy ra việc mất ổn định".

"Chúng tôi và Trung Quốc còn có tinh thần đồng chí, láng giềng hữu nghị. Vấn đề sẽ được giải quyết theo hướng: dễ giải quyết trước, khó giải quyết sau", Đại tướng Phùng Quang Thanh nói.

Có thể nói, dường như các nước trực tiếp liên quan đến tranh chấp chủ quyền đang nhường quyền chủ động lên tiếng cho các đối tác, những nước có lợi ích và mối quan tâm ở khu vực và có hợp tác thực chất về an ninh - quốc phòng với các nước liên quan đến tranh chấp.

Sự chủ động của các bên khi nêu vấn đề cũng cho thấy mối tâm thực của các quốc gia đối với vấn đề này không hề giảm bớt.

Tuy nhiên, như Bộ trưởng Quốc phòng Singapore, Teo Chee Hean chỉ rõ, đối thoại Sangri-La mang tính thảo luận nhiều hơn, nơi các quốc gia có thể "ném" các ý tưởng ra, thảo luận rồi mang về nước, suy ngẫm tiếp và năm tới thảo luận. Việc nêu vấn đề sẽ dễ dàng, cởi mở hơn nhưng con đường đi đến một giải pháp, chính sách thực quá dài.

Giới quan sát kì vọng, với sự quan tâm của các nước lớn đối tác, Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng, dự kiến có sự tham gia của tất cả các nước liên quan đến tranh chấp Biển Đông và các đối tác chính có lợi ích, vấn đề Biển Đông sẽ được đặt lên bàn hội nghị. Và những giải pháp mang tính chính sách và cam kết của cấp lãnh đạo sẽ có cơ hội nảy mầm từ cơ chế hợp tác an ninh - quốc phòng mới này.

* Xin bạn vui lòng gõ tiếng việt có dấu