Lied: Adelaide
Nhạc: Ludwig van Beethoven
Thơ: Friedrich von Matthisson
Thể hiện: Hermann Prey (giọng tenor)
***

Năm 1964 hai đĩa đơn "Roll Over Beethoven" và "All My Loving" của ban nhạc The Beatles cùng lọt vào bảng xếp hạng 100 Billboard. Ca khúc "Roll Over Beethoven" do nhạc sĩ Mỹ Chuck Berry sáng tác và được các thành viên ban nhạc Anh này yêu thích ngay từ ngày họ chưa lấy tên là The Beatles.

Trong chuyến lưu diễn lần đầu trên đất Mỹ năm 1964 của The Beatles, "Roll Over Beethoven" cũng nhiều lần vang lên trên sân khấu làm khuấy đảo công chúng Mỹ. Một phóng viên thù nghịch với The Beatles hằn học hỏi tay trống Ringo Starr của ban nhạc: "Anh nghĩ gì về Beethoven?" Ringo Starr buột miệng đáp rất nhanh: "Tôi thích Beethoven, đặc biệt là những bài thơ".

Từ đó đến nay câu trả lời hớ hênh đó của Ringo Starr đã được người ta trích dẫn lại nhiều lần để mà cười nhạo. Nhưng nếu Beethoven ở trên thiên đường nghe được câu trả lời của kẻ hậu sinh Ringo Starr, hẳn ông sẽ tủm tỉm hết sức nhân ái. Bởi vì Beethoven là một nhà soạn nhạc rất yêu thơ.

Quả vậy, Beethoven là một trong những nhà soạn nhạc vô cùng yêu thích thi ca. Có rất nhiều (nếu không muốn nói là tất cả) các nhà thơ yêu âm nhạc cũng như có rất nhiều các nhà soạn nhạc yêu thơ. Nhưng nói đến mối liên hệ giữa thơ và âm nhạc cổ điển, tên tuổi đầu tiên cần được nhắc tới là Ludwig van Beethoven.

Ông là nhà soạn nhạc đầu tiên đưa thơ vào thể loại giao hưởng (với thơ Schiller trong giao hưởng số 9), là tác giả của tập liên khúc được cho là tập liên khúc đích thực đầu tiên, là người đã phổ biết bao bài thơ không chỉ tiếng Đức mà cả tiếng Anh thành những ca khúc nghệ thuật hết sức tuyệt vời và có sức sống vững bền đến tận ngày nay.

Adelaide, một trong những lied nổi tiếng nhất và cũng được lấy vào hợp tuyển nhiều nhất của Beethoven, được sáng tác vào khoảng năm 1794 -1795 khi tác giả ở tuổi 25. Ca từ của Adelaide là một bài thơ Đức thời kỳ đầu lãng mạn do Friedrich von Matthisson (1761-1831) sáng tác. Có cấu trúc như một bản sonata cỡ nhỏ, Adelaide là một trong những tác phẩm rất tâm đắc của Beethoven và chính ông đã chơi phần đệm piano trong một buổi hòa nhạc kỉ niệm sinh nhật nữ hoàng Nga năm 1815.

Adelaide
Thơ: Friedrich von Matthisson

Bạn em lẻ loi có thơ thẩn trong vườn Xuân,
Ánh diệu kỳ dịu dàng vây bủa
Mà những cành trổ hoa đu đưa làm run rẩy,
Ơi Adelaide!

Trong suối phản chiếu, trong tuyết núi non,
Trong những đám mây vàng của ngày dần tắt,
Trong những cánh đồng sao, bóng hình em tỏa sáng,
Ơi Adelaide!

Những làn gió đêm trong lá mềm vi vu,
Hoa chuông bạc tháng Năm ngân nga trong thảm cỏ,
Những con sóng rầm rì và sơn ca lanh lảnh:
Ơi Adelaide!

Một ngày, lạ sao! từ mồ tôi sẽ mọc lên
Một đóa hoa từ tro tim tôi đó;
Sẽ lập lòe trên từng tờ lá tía:
Ơi Adelaide!

Thoạt nhìn bài thơ của Matthisson, nhà soạn nhạc trẻ tuổi nghĩ ngay đến một kiểu phổ nhạc theo khổ thơ và cách xử lý của Beethoven càng làm thấm đẫm lời thơ và ý thơ bằng một phương tiện màu sắc và thể hiện hết sức trữ tình. Adelaide, với thời lượng biểu diễn khoảng 6 phút, được viết ở giọng Si giáng trưởng cho giọng tenor hoặc soprano mặc dù nó cũng được biểu diễn ở những phiên bản chuyển soạn cho những loại giọng khác.

Bài thơ của Matthisson là lời thổ lộ nỗi khát khao dành cho một người con gái lý tưởng (tên là Adelaide) và hình như không thể với tới được. Bài thơ rõ ràng là đã đánh trúng tình cảm của Beethoven, người mà cuộc đời riêng thường có nỗi khát khao về một người phụ nữ lý tưởng xa xôi. Bức thư cám ơn mà Beethoven đã viết cho nhà thơ đã chứng tỏ cảm tình sâu sắc của ông đối với bài thơ này.

Adelaide (Op. 46) được Artaria xuất bản ở Vienna với lời đề tặng cho tác giả bài thơ. Rất lâu sau Beethoven mới gửi cho Matthison một bản sao lied này vì e rằng nhà thơ sẽ không thích nó. Song Matthison cảm thấy đây là lied hay nhất trong tất cả những lied phổ thơ ông. Rất nhiều thính giả sau này xem nó là một trong những tác phẩm hay nhất thời kỳ đầu của Beethoven.

Adelaide phổ biến ở thời của tác giả và đã được tái bản rất nhiều lần. Rất nhiều nghệ sỹ piano như Franz Liszt, Henri Cramer và Sigismond Thalberg đã soạn những phiên bản dành cho piano độc tấu dựa trên lied này. Ở thế kỷ 19, nhà phê bình Eduard Hanslick đã gọi Adelaide là "lied độc nhất của Beethoven mà sự mất mát của nó sẽ để lại một khoảng trống trong đời sống tình cảm của dân tộc chúng ta." Do đó thật dễ hiểu vì sao mà các lied do các nhà soạn nhạc khác (Karl Philipp Emanuel Pilz, Vincenzo Righini hay thậm chí cả Franz Schubert...) cùng phổ bài thơ này của Matthison đều không nổi tiếng bằng.

(còn nữa)