LTS: Những căng thẳng giữa Thái Lan và Campuchia đang gây tổn hại uy tín của ASEAN. Tuần Việt Nam xin giới thiệu bài viết tựa đề: Trong nhà, ngoài ngõ và khi nước đục... của CTV Đông A, bình luận về những tranh cãi giữa những người láng giềng này và câu chuyện ASEAN với váng vất bóng dáng của người ngoài ngõ.

Thái Lan và Campuchia: chuyện trong nhà ASEAN

Câu chuyện căng thẳng giữa Thái Lan và Campuchia dường như chẳng có gì là mới và cũng không có gì là lạ. Là hai thành viên láng giềng của ASEAN nhưng quan hệ giữa hai nước này gần chưa bao giờ hòa thuận.

Khỏi phải xa xôi trở về quá khứ mà chỉ cần điểm lại những vụ việc gần đây. Năm 2002, người dân Campuchia nổi giận đốt phá ĐSQ Thái Lan sau khi một danh ca nước này cho rằng Angkor Wat là của Thái Lan. Ngay sau đó, tranh chấp đền Preah Vihear trở thành chủ đề chính trong tranh luận chính trị cả hai phía và dẫn đến xung đột quân sự vào năm 2008.

Ngoài ra phải kể đến các mâu thuẫn trong việc phân chia Vịnh Thái Lan, những hiềm khích mang nặng tính dân tộc chủ nghĩa khác đến từ chính trị nội bộ của hai bên làm cho quan hệ giữa hai nước gần như không có đủ thời gian để lắng dịu.

Tranh cãi giữa hai nước lần này bùng phát ngay trước thềm Hội nghị Cấp cao của ASEAN họp tại Hin Hua trong nhiệm kỳ chủ tịch của Thái Lan. Tham dự Hội nghị sau nhiều tin đồn vắng mặt, Thủ tướng Campuchia Hunsen đã rời Hội nghị mà không có cuộc tiếp xúc chính thức nào với người đồng nhiệm nước chủ nhà.

Ông Thaksin đang là tâm điểm của căng thẳng Campuchia - Thái Lan. Ảnh: Eptalk

Báo chí thân Chính phủ Thái Lan liên tục đưa ra những bài viết nhắm vào người đứng đầu Chính phủ Campuchia, thậm chí những người biểu tình áo vàng còn gửi tới ông Hunsen một bức thư đòi rút ngôi đền Preah Vihear khỏi danh sách các di sản thế giới và yêu cầu Campuchia rút hết quân lính và dân thường khỏi khu vực đang tranh chấp này.

Ngược lại, phía Campuchia, qua nhiều kênh khác nhau đã tỏ ý sẵn sàng mời cựu Thủ tướng Thái Lan đang sống lưu vong Thaksin tới cư trú tại nước này thậm chí giữ vai trò cố vấn về kinh tế cho Chính phủ Campuchia.

Và người Campuchia đã giữ lời hứa của họ. Ngày 5/11, Campuchia thông báo ông Thaksin được chỉ định làm cố vấn riêng cho Thủ tướng Hunsen từ ngày 27/10 trước đó và dự kiến mời cựu Thủ tướng Thái Lan bị lật đổ đến Campuchia vào ngày 12/11.

Phía Campuchia cho rằng việc bổ nhiệm ông Thaksin làm cố vấn kinh tế cho Thủ tướng Hunsen là công việc nội bộ của Campuchia và không hề làm tổn hại đến quan hệ song phương giữa hai nước, và điều này cũng giống như việc Thái Lan có thể bổ nhiệm ông Sam Rainsy làm cố vấn cho Chính phủ Thái Lan.

Người Thái Lan phản ứng lại bằng việc coi hành động này là can thiệp vào công việc nội bộ của Thái Lan và đã triệu hồi Đại sứ tại Campuchia cũng như tuyên bố sẽ rà soát lại các thỏa thuận hợp tác giữa hai nước.

Tại Hội nghị cấp cao Nhật Bản - các nước Tiểu vùng sông Mekong, Ngoại trưởng Thái Lan tuyên bố hủy bỏ Bản ghi nhớ về hợp tác phân định biên giới chồng lấn trong Vịnh Thái Lan ký kết với Campuchia dưới thời cầm quyền của ông Thaksin. Những diễn biến sau đó còn cho thấy cả hai nước đang sẵn sàng đi xa hơn nữa.

Các phân tích cho thấy rằng quan hệ hai nước đã xuống đến mức thấp nhất kể từ sau khi hòa bình được lập lại ở Campuchia và đặc biệt là kể từ năm 2003. Tình hình căng thẳng đến mức Tổng thư ký ASEAN Surin Pitsuwan đã phải khẩn thiết kêu gọi cả hai bên có thái độ kiềm chế tối đa tránh làm đổ vỡ quan hệ và làm tổn hại đến ngôi nhà chung ASEAN mà cả hai nước đều là thành viên.

Cho dù Thủ tướng Thái Lan, với tư cách là Chủ tịch của khối cam kết rằng tranh cãi giữa hai nước sẽ không làm ảnh hưởng đến cuộc gặp thượng đỉnh giữa ASEAN và Mỹ nhưng ông Pitsuwan lại cho rằng mâu thuẫn giữa hai nước đã tạo ra hình ảnh một ASEAN chia rẽ trước thềm cuộc gặp lịch sử của nguyên thủ các nước ASEAN với Tổng thống Obama vào ngày 15/11.

Nhưng có lẽ ông Pitsuwan cũng biết hơn ai hết là ASEAN chưa bao giờ là một khối đoàn kết thực sự và sẽ còn lâu mới đạt tới điều này.

Chưa cần đến câu chuyện của ông Thaksin lần này thì Hội nghị cấp cao mới rồi của ASEAN cũng đã có đủ các nghi kị và mâu thuẫn. Nào là vấn đề Myanamar và câu hỏi về vai trò thực sự của ASEAN trong việc lôi kéo chính quyền quân sự nước này vào các cuộc đối thoại. Rồi vấn đề tranh chấp Biển Đông giữa một số nước ASEAN với Trung Quốc, nghi kị giữa Thái Lan và Malaysia hay quan điểm chưa thể thống nhất của ASEAN về một viễn cảnh hợp tác Đông Á rộng hơn được thể hiện qua tuyên bố của Thủ tướng Thái Lan Abhisit nhân bế mạc Hội nghị Cấp cao ASEAN 15 kêu gọi các nhà lãnh đạo ASEAN phải có hành động cụ thể để chống lại các áp lực từ bên trong và bên ngoài.

Và chuyện ngoài cửa ngõ

Nhưng đó chỉ là một mặt của câu chuyện, diễn ra ở trong nhà của ASEAN. Cái cần phải quan tâm lại chính là mặt khác của câu chuyện, là những gì đang diễn ra ở ngoài cửa ngõ của ASEAN.

Ngay sau khi Hội nghị ASEAN 15 kết thúc, Nhật Bản đã triệu tập hội nghị Nhật - Tiểu vùng sông Mekong mà theo nhiều nhà phân tích quốc tế là nhằm "mặc nhiên loại trừ Trung Quốc" ra tiến trình hợp tác của Nhật Bản tại cửa ngõ phía Nam của Trung Quốc.

Nhật Bản cho rằng cơ chế Hội nghị Cấp cao Nhật Bản - Tiểu vùng song Mekong sẽ là hình thức bổ sung cho cơ chế thượng đỉnh Đông Á tổ chức hàng năm bên lề Hội nghị Cấp cao của ASEAN. Mô hình hợp tác Tiểu vùng sông Mekong (Greater Mekong Subregion) không phải mới. Nó chính là sáng kiến của Nhật Bản cách đây hai thập niên.

Nhưng điểm mới là Hội nghị Cấp cao đầu tiên này đã không có chỗ cho Trung Quốc, nước ở thượng nguồn sông Mekong và cũng là nước đang cạnh tranh quyết liệt với Nhật Bản trong việc thâm nhập vào khu vực này. Chính vì điều này mà các phân tích đều chỉ ra rằng sáng kiến mới của Nhật Bản thực chất là nhằm một mặt tăng cường hợp tác với các nước Tiểu vùng Mekong giàu tài nguyên, mặt khác nhằm hạn chế ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc tại đây.

Hoàng hôn trên sông Mê Kông.

Trong Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN và đối tác hồi tháng 7, Ngoại trưởng Mỹ đã đưa sáng kiến hợp tác Mỹ - Tiểu vùng sông Mekong và kết nối Ủy hội sông Mekong và Mississippi với cam kết viện trợ 150 triệu USD cho các dự án phát triển của 4 nước hạ nguồn sông Mekong.

Đồng thời Mỹ cũng thúc đẩy việc triệu tập một cuộc gặp gỡ cấp cao đầu tiên giữa Mỹ và ASEAN bên lề Hội nghị Cấp cao APEC vào ngày 15/11 như là một nỗ lực đưa Mỹ trở lại với Đông Nam Á sau thời gian dài sao nhãng. Dù các dự án của Mỹ đối với Tiểu vùng sông Mekong còn hạn chế nhưng đã là một tín hiệu rõ ràng cho một chiến lược hợp tác mới trong khu vực.

Còn cuộc gặp cấp cao lần đầu tiên giữa Tổng thống Mỹ Obama với nguyên thủ các quốc gia ASEAN, kể các các nước không tham gia APEC, lại là một bước đi mạnh mẽ của nước Mỹ hướng tới Đông Nam Á nếu đặt sự kiện này trong chuyến thăm của ông tới các nước đồng minh và đối thủ hàng đầu ở Đông Á như Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc...

Và điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh nội bộ ASEAN cũng có nhiều tiếng bấc tiếng chì với Trung Quốc về nhiều vấn đề trong đó có lãnh thổ, kinh tế...

Ở ngay cận kề cửa ngõ của ASEAN, ai cũng biết là từ nhiều năm nay Trung Quốc tăng cường thâm nhập ASEAN, gia tăng ảnh hưởng lên nhiều quốc gia thành viên như Myamar, Campuchia, Philippines, Lào và cả Thái Lan thời cựu Thủ tướng bị lật đổ Thaksin... Sức hút về kinh tế, tính hiệu quả của "quyền lực mềm", sự khéo léo của "ngoại giao thông minh" đã giúp Trung Quốc ngày càng vững chân ở nhiều nơi trong khu vực.

Nếu như với sáng kiến hợp tác Tiểu vùng sông Mekong khởi xướng từ đầu thập niên 1990, Nhật Bản chủ yếu ưu tiên hướng hợp tác Đông - Tây nhằm hạn chế nếu không muốn nói loại trừ sự tham gia của Trung Quốc thì Trung Quốc lại đang thúc đẩy các dự án Bắc - Nam nhằm đưa nguyên liệu từ ĐNÁ về phục vụ công nghiệp chế tạo ở Trung Quốc và đưa hàng hóa Trung Quốc thâm nhập thị trường các nước ASEAN mà trước tiên là các nước trong Tiểu vùng sông Mekong.

Mặc dù chậm chân hơn Nhật Bản nhưng Trung Quốc đang chiếm ưu thế so với Nhật Bản ở một số nước trong khu vực. Ở Campuchia, Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản trở thành nước đầu tư lớn nhất chưa kể đến ưu thế gần như tuyệt đối của Trung Quốc tại Myanmar và vị trí ngày càng lớn ở cả Lào hay Thái Lan.

Việc gia tăng "quyền lực mềm" của Trung Quốc đối với các nước ASEAN đã một mặt nhằm làm dịu đi các lo ngại về một Trung Quốc đang mạnh lên về kinh tế, quân sự, tán dương cho thuyết "cơ hội Trung Quốc" thay vì "mối đe dọa Trung Quốc" nhưng đồng thời cũng là việc chuẩn bị các con bài cho cuộc cạnh tranh với các cường quốc khác đang muốn "trở lại".

Đục nước...

Đặt trong mảnh ghép thứ 2 này của bức tranh ĐNÁ những ngày qua thì dễ dàng có thể đặt mối liên hệ giữa những chuyện lùm xùm giữa Campuchia và Thái Lan với những xung lực đa chiều mà các cường quốc khu vực và thế giới đang tác động lên ASEAN và ĐNÁ.

Một mặt, có thể thấy rằng tranh cãi giữa Campuchia và Thái Lan cũng chỉ là câu chuyện dễ gặp giữa các nước láng giềng vốn có nhiều khúc mắc, nhất là trong khuôn khổ một ASEAN chưa đủ tầm để hóa giải các mẫu thuẫn giữa các nước thành viên.

Nhưng mặt khác, nó là biểu hiện của một cuộc cạnh tranh mới giữa các cường quốc ở một khu vực vốn được xem là địa bàn chiến lược bắt buộc cho một Trung Quốc đang trỗi dậy. Trong khi đó, nước Mỹ - đang đi tìm một sự thay đổi dưới thời Tổng thống Obama, và cả nước Nhật - đang tìm cách vượt ra khỏi cái ô của đồng minh truyền thống là Hoa Kỳ và cái "bóng đè" của láng giềng - đối thủ là Trung Quốc, cũng không thể bỏ mặc khu vực rơi vào ảnh hưởng của riêng Trung Quốc.

Căng thẳng bùng phát giữa Campuchia và Thái Lan những ngày qua đã thực sự là một thử thách mới nữa đối với sự đoàn kết trong nội bộ ASEAN. Nó cũng cho thấy khó khăn của chính ASEAN trong tư cách một tổ chức khu vực trong việc tìm kiếm một tiếng nói chung và điều này tất nhiên sẽ ảnh hưởng đến sự hợp tác giữa ASEAN với các bên đối tác quan trọng đặc biệt là Nhật Bản và Mỹ.

Nếu như Hội nghị ASEAN 15 đã chứng kiến sự lạnh nhạt giữa hai Thủ tướng Campuchia và Thái Lan, Hội nghị Cấp cao Nhật Bản - Tiểu vùng sông Mekong lại trở thành dịp đấu khẩu giữa hai nước, thì tại cuộc gặp cấp cao giữa Tổng thống Obama và các nguyên thủ ASEAN tại Singapore người ta khó có thể thấy được cái bắt tay nồng ấm giữa Thủ tướng Hunsen và người đồng nhiệm Abhisit, người cùng với ông Obama chủ trì cuộc gặp.

Không phải ngẫu nhiên mà Tổng thư ký ASEAN Pitsuwan phải lên tiếng kêu gọi hai nước kiềm chế và cũng chẳng phải vô cớ mà Singapore, nước chủ nhà cuộc gặp cấp cao đầu tiên giữa ASEAN và Mỹ đã bày tỏ sự quan ngại đối với thái độ của cả hai Chính phủ Campuchia và Thái Lan.

Nhưng đối với Trung Quốc thì đây dường như là một "chiến thắng ngoại giao" khi mà mâu thuẫn, căng thẳng giữa Campuchia và Thái Lan đã làm chìm đi câu chuyện Biển Đông khi Hội nghị ASEAN 15 diễn ra.

Không những thế nhân dịp này, giữa lúc nội bộ nhà ASEAN ông chẳng bà chuộc, qua lời Đại sứ của họ tại ASEAN Tiết Hãn Cần, Trung Quốc còn vỗ về ASEAN rằng "không nên thảo luận chủ đề tranh chấp lãnh hải" và rằng "các hội nghị của ASEAN phải là cơ chế của hợp tác chứ không phải tranh luận"! Bắc Kinh đã không muốn Hội nghị ASEAN bàn luận đến chủ đề này và thực sự cuối cùng nó đã không được bàn tới.

Tương tự như vậy, các sáng kiến hợp tác Tiểu vùng sông Mekong của Nhật Bản chắc sẽ gặp nhiều trở ngại chừng nào giữa Campuchia và Thái Lan chưa cơm lành canh ngọt.

Cùng với sự lạnh nhạt, nghi kị giữa Myanmar và Mỹ nhân cuộc gặp cấp cao Mỹ - ASEAN, căng thẳng giữa Thái Lan, nước đương kim chủ tịch ASEAN- với Campuchia là những yếu tố làm căng thẳng bầu không khí và làm giảm sút ý nghĩa thực chất của cuộc gặp đầu tiên trong một khuôn khổ chính thức giữa Mỹ và ASEAN. Và một điều mà tất cả các nhà quan sát khu vực đều biết rõ rằng Trung Quốc là nước đang có ảnh hưởng lớn nhất đối với cả Myanmar và Campuchia.

Chuyện trong nhà của ASEAN nhưng không chỉ là của ASEAN khi bóng dáng của những người ngoài ngõ đang quanh quẩn đâu đó, ngoài xa và thậm chí cả ở mỗi ngóc ngách trong chính ASEAN.