Khoảng năm 1996, Tạp chí Văn học nước ngoài in số đầu tiên, trong đó có đăng toàn bộ tiểu thuyết Sự bất tử của Milan Kundera, do Phạm Xuân Nguyên dịch. Tôi đã đọc Sự bất tử với một sự khoái trá khó tả, đọc xong liền tự nhủ phải đem ngay cho bạn bè mượn đọc, để cùng nhau bình luận.

Sau đó một thời gian, khi đọc thêm Nghệ thuật tiểu thuyết và Những di chúc bị phản bội, do Nguyên Ngọc dịch, cùng một số tác phẩm khác của Kundera, thì tôi biết chắc chắn một điều, tôi sẽ mặc nhiên xếp ông vào một trong số các bậc thầy.

Hơn chục năm sau, năm 2007, khi lần đầu gặp dịch giả Phạm Xuân Nguyên, tôi mới có dịp nói lời cảm ơn, vì đã đem đến cho công chúng Việt Nam, trong đó có tôi, một tác phẩm như thế.

Những thứ Kundera viết ra rất hấp dẫn, khiến một người viết văn như tôi không tránh khỏi bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, ông không phải nhà văn mà tôi yêu thích nhất, bởi ông tỏ ra quá tỉnh táo trong các tác phẩm của mình, trong những cấu trúc phức tạp đầy tham vọng của nó. Hơn nữa, sự tiết chế và làm chủ kỹ thuật viết của ông dường như khiến tác phẩm trở nên xơ cứng, tự giới hạn trong những luận đề của nó.

Sau khi đọc xong một tác phẩm của ông, tôi cảm thấy no nê thỏa mãn. Mọi thứ trong tác phẩm đã được tính toán chặt chẽ, thông minh, sắc sảo, gần như hoàn hảo. Và thật buồn cười, về sau điều đó lại khiến tôi bứt rứt, rốt cục chính nó khiến tôi không thoải mái. Sự duy lý thống trị, nén người đọc vào trò chơi hành xác, không ngừng nghỉ.

Đúng vậy, tôi đã không thể dứt khỏi những trang sách đó, theo dõi những phân mảnh đan cài chồng chéo trong cuốn sách đã tạo nên một không gian đa chiều như thế nào. Tôi nhận ra những kỹ thuật lắp ghép của tác giả qua từng chương trong Sự bất tử, bị thu hút bởi những tư tưởng chủ đạo của nó, không cưỡng nổi, như bị áp đặt. Mà bao giờ cũng vậy, khi bị áp đặt, ta luôn có phản ứng chống lại.

Người ta hay so sánh các tác phẩm của Kundera với một bản giao hưởng, họ cũng hay nhấn mạnh về cấu trúc bảy chương của ông. Nhưng tôi cho rằng đã dùng đến chữ cấu trúc là ta phải hình dung ngay đến không gian.

Không gian tiểu thuyết của Kundera vốn dĩ đã rất phức tạp, khi mà mỗi nhân vật trong đó dường như đều là những con bệnh của Freud, họ đều có vấn đề. Đã vậy các nhân vật và các câu chuyện kể lại diễn ra trong những thời đại khác nhau, một vài trong số đó là những danh nhân đầy huyền thoại, họ đến sum họp trong ngôi nhà tiểu thuyết của Kundera.

Hãy đi tìm những ý nghĩa phía sau những ẩn dụ, hãy đi tìm lời giải và lối thoát trong cái mê cung rối bời này! - Lời mời gọi lôi kéo chúng ta chìm đắm vào những không gian đó. Nó giống như một mệnh lệnh thì đúng hơn.

Người xây lâu đài nhiều chất liệu

Có thể nói Kundera rất thời thượng, khi ông dùng nhiều thủ pháp và kỹ xảo. Sự sum suê trong tác phẩm của ông khiến tôi kinh ngạc. Ngôi nhà tiểu thuyết (hay lâu đài?) của ông được xây dựng từ rất nhiều chất liệu, nền móng là những quan điểm triết học và mỹ học của ông, quan điểm về xây dựng tiểu thuyết của ông, đó là những viên đá tảng. Tất nhiên ta không thấy chúng ngay lập tức, nhưng ta biết chúng tồn tại, qua những gì mà chúng nâng đỡ.

Hệ thống kết cấu, hay còn gọi là cấu trúc, bao gồm những câu chuyện của các thân phận, được đan cài và xoắn vào nhau. Mỗi thành phần trong hệ thống xoắn này một mặt độc lập trong những vai trò và nhiệm vụ cụ thể, nhưng mặt khác lại không thể thiếu được cho sự tồn tại của những thành phần khác.

Trong ngôi nhà tiểu thuyết của Kundera, ta thấy hầu như không có gì là thừa thãi, mọi thứ thoạt trông có vẻ như tình cờ, nhưng chúng đều đã được tính toán kỹ lưỡng. Ở đây ta sẽ thấy Kundera lại giống như một đạo diễn giỏi và khó tính, ông ta vứt bỏ mọi thứ không cần thiết khỏi bộ phim của mình, giữ cho khán giả chú tâm vào những vấn đề cốt yếu mà ông hướng tới.

Nhưng có lẽ chúng ta cũng không nên quá lo lắng rằng mình đang bước vào một ngôi đền linh thiêng, bởi Kundera luôn biết cách để độc giả được giải trí bằng vô số những chi tiết, những họa tiết trang trí, mà thường thì chúng ta sẽ nhanh chóng nhận ra đó là những bức biếm họa, nực cười, đầy chua cay.

Tôi chợt liên tưởng đến cuốn Lâu đài của Kafka, đôi lúc nó gây cảm giác ngột ngạt giống như khi đọc tác phẩm của Kundera vậy, nhưng ở cấp độ cao hơn, dù sao Kundera cũng còn cho chúng ta được hít thở đôi chút.

Khi đã có một cấu trúc vững chắc đó rồi, Kundera thoải mái bày biện và tô điểm cho lâu đài tiểu thuyết của mình. Nếu ta nói ông dồn nén hay nhồi nhét cũng chẳng có gì quá đáng. Ở đây có một nghịch lý, bản chất của không gian là sự trống rỗng, càng cố xây dựng không gian bằng những vật liệu hữu hình, không gian càng bị cô đặc lại, thậm chí biến mất.

Lâu đài tiểu thuyết của Kundera dần trở nên chật chội và bức bí, khó thở, nhưng biết làm sao được, chúng ta đã trót làm khách quý viếng thăm lâu đài này rồi. Bất cứ thứ gì cũng có thể trở thành chất liệu xây dựng của kiến trúc sư Kundera: bản tin radio, truyền hình, những mẩu ký ức nhỏ, các vĩ nhân, âm nhạc, lịch sử, triết học, hội họa, phân tâm học, chiến tranh, tai nạn giao thông, những tấm ảnh, những khuôn mặt vô danh, tiếng động, mùi hương…

Một câu hỏi đặt ra là ngay cả những điều đó, có thật chúng là chất liệu? Hay chính ông đã cố tình tạo ra những chất liệu đó? Tách trà của Proust có thật hay không? Điều đó chẳng mấy quan trọng, nhưng những tiểu thuyết gia đều hiểu rằng sự thật tiểu thuyết là một thứ thiêng liêng ngang bằng với một trò đùa, một trò chơi, mọi câu hỏi nghi vấn về nó đều là lố bịch và nực cười. Đâu đó trong lúc đọc truyện của Kundera, ta thấy những cái nháy mắt của ông: Có thể, mọi thứ rất có thể là vậy.

Một đạo diễn... thất bại

Nhân tiện so sánh Kundera như một đạo diễn, ngoài lề một chút, phải nói đến bộ phim The UnBearable Lightness of Being (Đời nhẹ khôn kham) chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết cùng tên của ông, một bộ phim thất bại. Tôi xem bộ phim này khi chưa đọc Đời nhẹ khôn kham.

Công bằng mà nói, ban đầu bộ phim khá gây ấn tượng khi có sự tham gia của những diễn viên sáng giá có vẻ rất phù hợp cho các nhân vật, nhưng xem xong phim, ấn tượng cuối cùng về nó là sự tẻ nhạt.

Tôi bất giác liên hệ đến bộ phim Blue (Màu xanh) trong chùm phim Three Color (Ba màu) của đạo diễn Krzysztof Kieślowski gốc Ba Lan, đó là những bộ phim tuyệt vời. Dường như có một số điểm trùng hợp, họ đều gốc Đông Âu, nếu Kundera thích cấu trúc 7 phần thì ở chùm phim của đạo diễn Krzysztof Kieślowski là cấu trúc 3 phần, và yếu tố âm nhạc đều đóng vai trò quan trọng trong các tác phẩm của họ, theo những cách thức khác nhau. Nữ diễn viên Juliette Binoche cũng đóng trong cả The UnBearable Lightness of Being và Three Color.

***

Chúng ta đã biết đến Milan Kundera như một nhà văn hàng đầu thế giới, một nhà tư tưởng, ngoài ra có thể ví ông như một bác sĩ phân tâm học, một nhà biên kịch phim kiêm đạo diễn, một nhạc sĩ sáng tác, một nhạc trưởng chỉ huy, một họa sĩ, một kiến trúc sư kiêm kỹ sư kết cấu. Vậy Kundera thực sự là ai?

"Điều lớn nhất mà ông đem lại cho độc giả là những nhận thức về tư tưởng, sự thức tỉnh nào đó, qua những điều nực cười, những tiếng cười chua chát, đầy cay đắng, và cũng cay độc nữa..." (Ảnh: Salon.com)

Chắc chắn ngay cả khi ta đọc toàn bộ tiểu sử của ông, hồ sơ bệnh án, mọi tài liệu liên quan… câu trả lời cuối cùng vẫn sẽ dẫn đến một câu hỏi khác.

Câu trả lời nằm trong chính những tác phẩm của ông, với tư cách một tiểu thuyết gia, và không còn cách nào khác, chúng ta sẽ nhận được câu trả lời khi đọc những tác phẩm ấy.

Tiểu thuyết là một thứ không thể thay thế. Điều thú vị dễ nhận ra nhất khi đọc tiểu thuyết của Kundera là những suy ngẫm nội tâm vặt vãnh của các nhân vật (mà diễn tả điều này bằng ngôn ngữ điện ảnh là gần như bất khả thi).

Sự giễu cợt không nhân nhượng đến mức cay độc của ông, đôi khi giống như tự trào, khiến tôi phải bật cười, nhưng chính nó cũng khiến tôi cảm thấy hổ thẹn bởi cảm giác tòng phạm.

Qua mô tả những ám ảnh và ẩn ức của các nhân vật, khi phân tích tâm lý đám đông, thói đời, Kundera tự phân tâm chính mình. Nhưng có lẽ vì quá tỉnh táo, không bao giờ ông bước qua được lằn ranh mong manh tỉnh thức của chính mình, ông không cho phép giấc mơ của mình đi quá xa. Mọi thứ với ông luôn ở trong tầm kiểm soát. Đây chính là điều khiến tôi cảm thấy không thỏa mãn ở tác gia này.

Trong tập sách in gộp Sự bất tử, Chậm rãi, Bản nguyên, tôi thấy sự lặp lại của ông, thậm chí gây nhàm chán. Sự bất tử vượt trội như một đỉnh cao, khiến những thứ ông viết trước đó và sau này, so với nó đều trở nên mờ nhạt, nhất là khi chúng lại được in chung trong một tập sách. Điệu valse giã từ khá hay, nhưng tôi cũng chỉ thích nó vừa phải.

Đọc sách của ông, tôi luôn có cảm giác ông luôn cố gắng khái quát cao độ mọi thứ, gom chúng về một chỗ. Có thể điều đó khiến tác phẩm của Kundera dường như lớn hơn chính nó, bao trùm, tiến xa hơn những gì mà một cuốn tiểu thuyết có thể chạm đến. Nhưng trong nỗ lực ấy, chính nó đã bị giới hạn, như mọi cuốn tiểu thuyết luận đề khác.

Sức mạnh tư tưởng, lối tư duy sắc sảo lạnh lùng của ông, óc phân tích và khả năng dẫn dắt, áp đặt luật chơi, đã lấn át mọi thứ. Sự tiết chế của Kundera khiến độc giả bị ức chế. Hiếm hoi lắm mới thấy những khoảnh khắc êm ái, nhưng nó cũng chỉ như một trữ tình ngoại đề.

Ví dụ như trong Sự bất tử có những đoạn ông mô tả những vẻ đẹp nữ tính, hồi ức của một cô gái về người cha và những hình ảnh, cảm xúc của cô mà mấy câu thơ gợi ra, v v…

Theo tôi, những khoảng nghỉ ngơi này cũng giống như những khoảng trống nghỉ mắt trong một bố cục tạo hình, nó là rất cần thiết trong một cuốn tiểu thuyết đậm đặc như thế. Tiếc là Kundera không dễ dãi trong chuyện này, ông vứt bỏ mọi thứ mà ông cho là rườm rà.

Thật kinh ngạc khi Kundera là một tác giả văn chương hàng đầu thế giới, nhưng qua những bản dịch, tôi thấy ngôn ngữ văn chương của ông không mấy quyến rũ. Văn phong của ông khá nghèo nàn, chủ yếu mô tả tình huống và phân tích tâm lý. Ở khía cạnh này, ông giống một nhà phân tâm nửa mùa.

Điều lớn nhất mà ông đem lại cho độc giả là những nhận thức về tư tưởng, sự thức tỉnh nào đó, qua những điều nực cười, những tiếng cười chua chát, đầy cay đắng, và cũng cay độc nữa. Thói đạo đức giả và những vở tuồng của cuộc đời được phô bày không nhân nhượng, trước đôi mắt cú vọ của Kundera.

Thật khó mà tìm được một sự an ủi ve vuốt khi đọc tác phẩm của ông, độc giả buộc phải tham gia vào một cuộc phân tâm tập thể, mà ngay cả những lời nói dối cũng ẩn chứa sự thật, về cuộc đời, thân phận, sự hằn học đen tối của đám đông bầy đàn, của loài người, mà chúng ta không là ngoại lệ.

Sự bi quan trong các tác phẩm của Kundera khiến độc giả bất an, hoang mang, vì dường như mọi thứ trên đời đều không như nó vốn là, và ông cũng không chỉ ra cái mà nó nên là.

Cuộc sống không ở đây, vậy thì nó ở đâu?

• Đặng Thiều Quang