Một chiều mùa đông khi đi công tác châu Âu, tôi đến chơi nhà người bạn Việt kiều ở ngoại ô Paris. Phía rừng xa xa, tuyết rơi bay nhè nhẹ, phủ trắng thung lũng, khung cảnh đẹp như trong truyện cổ tích thần tiên của Andersen. Trong phòng khách, tôi chú ý bức ảnh đen trắng, chụp cảnh anh chủ nhà thời trẻ ngồi trên xe đạp đèo chị mặc áo dài, tay ôm bó hoa lay ơn trắng ngày cưới. Không hiểu vô tình hay hữu ý, khi chọn nhạc cho tôi nghe, anh lựa bài “Xe đạp ơi” của Phương Thảo - Ngọc Lễ. Anh thích bài hát vì lời ca đưa anh về phố xưa Hà Nội yên tĩnh với mối tình đầu và nỗi nhớ.

Xe đạp ơi, đã xa rồi còn đâu.
Mối tình thơ, thoáng như một giấc mơ.
Xe đạp ơi, những vất vả ngày ấy
Cho lòng tôi, nhớ thương hoài chẳng nguôi. 

... đã xa rồi còn đâu. Ảnh: Lê Anh Dũng

Bố anh, một cán bộ cao cấp có bìa C nên được tiêu chuẩn mua chiếc xe đạp Thống Nhất vài trăm đồng (tiền cũ), món đồ duy nhất có giá trị trong nhà khi đó. Hình như ước mong thống nhất Bắc Nam đã đi sâu vào tâm khảm nên người ta đặt tên cửa hàng, công viên và cả xe đạp là “Thống Nhất”.

Khi anh được bố cho dùng thì xe đã cũ, nhưng anh chăm chút nó như đứa con. Lấy sợi phanh lắp vào trong líp để mỗi lần xe lăn bánh, tiếng kêu tành tạch như mới, thêm cái chuông để bấm leng keng cho vui tai, phía trước gắn bông hoa nhựa cho lãng mạn.

Anh có người yêu ở Trường ĐH Bách khoa và thường đón chị bằng chiếc xe đạp đó. Lần đầu anh được chị đồng ý cho đón ở phía cổng parabol, đường Nam Bộ, nay là đường Giải Phóng. Anh đạp xe từ từ một đoạn để chị bám yên xe, chạy theo nhảy lên phía sau làm anh loạng choạng mất tay lái suýt ngã. Phía cổng trường rộ lên tiếng cười, chị xấu hổ tưởng không có chỗ chui. Ngày ấy, anh chưa học được cách dừng xe, đợi người yêu ngồi lên baga rồi mới đi. Khi miền Nam giải phóng, thanh niên Hà Nội mới học được cách ga-lăng trên của người Sài Gòn.

Anh chị thuộc hết tất cả ngõ ngách của Hà Nội. Chỉ cần lên xe, đạp nhẹ nhàng, thế là đi đâu cũng được. Tuổi thanh niên đang sung sức, cứ tự hỏi sao mình khỏe thế. Vòng lên Bờ Hồ, ra công viên Thống Nhất rồi quay lên đường Thanh Niên. Cứ làm vài vòng là đến giờ trả chị về trường.

Đi chơi hết cả mùa thu anh cũng chưa được chị bám tay vào vạt áo mà rõ ràng thấy hơi ấm của chị toả phía sau lưng anh, rất gần nhưng lại rất xa. Một lần, anh dừng xe trước cổng trường để đưa chị về. Chị nắm một bên ghi-đông, anh nắm phía bên kia. Đứng rất lâu, chẳng nói được gì. Bỗng anh nắm lấy tay chị và chỉ kịp nói: "Mai anh đón em nhé”, rồi vội vàng phóng xe đi mất, chỉ sợ chị từ chối.

Hai người cưới nhau, đón dâu cũng bằng chiếc xe đạp ấy. Đứa con gái đầu lòng ra đời. Mỹ ném bom Hà Nội và cả nhà lại ngồi trên chiếc xe đi sơ tán với cả gia tài. Anh đi Liên Xô du học, về nước công tác, rồi bôn ba đây đó. Anh không nói tại sao anh lại lang thang và định cư nơi đây. Cuộc sống đã khá đầy đủ và tiện nghi nhưng anh vẫn nhớ chiếc xe đạp kia. Anh ước nếu tìm lại được chiếc xe Thống Nhất cũ thì anh đã mang sang đây để làm kỷ niệm.

Một lần anh về thăm Hà Nội muốn tìm lại kỷ niệm xưa với chiếc xe đạp. Anh mượn người bạn một chiếc xe, định làm một vòng từ ĐH Bách khoa lên Bờ Hồ. Dắt xe ra đường anh mới thấy kỷ niệm lãng mạn xưa trở thành phù phiếm và hão huyền.

Kiến trúc đủ kiểu. Ảnh: Lê Anh Dũng

Anh thấy rất lạ là tại sao người Hà Nội lại rất thích bấm còi xe máy. Có người phía trước hay không cũng mặc, cứ vài giây lại nhấn còi vì sợ người ta không biết mình có xe máy chăng. Hay vì tính cẩn thận “ăn chắc mặc bền” của người Hà thành nên “còi liên tục để người biết tránh ta”.

Vỉa hè  không còn chỗ cho người đi bộ, hàng hoá la liệt. Hà Nội ngày cũng như đêm, không bao giờ ngủ vì tiếng xe máy, ôtô và đặc biệt là tiếng còi toe toe inh ỏi. Những giây phút êm đềm của Hà Nội xưa về đêm “hoa sữa nồng nàn” dường như chỉ còn trong tiểu thuyết.

Anh bảo đó chính là cái giá phải trả của sự phát triển khi người ta coi xe gắn máy và ôtô là thước đo của sự giàu có và sang trọng. Trong báo cáo hàng năm của lãnh đạo thành phố chỉ thống kê chúng ta có bao nhiêu xe máy và ôtô. Không ai thống kê “còn” bao nhiêu xe đạp.

Tuy vậy, khi xã hội đã hiện đại đến một mức nào đó người ta lại muốn quay về “cái ngày xưa ấy”. Thuở ta nghèo, ốc là món ăn rẻ tiền, nhưng bây giờ ốc trở thành đặc sản trong các khách sạn, nhà hàng. Mới hay vật đổi sao dời.

Ở Mỹ hay ở châu Âu, ai đi xe đạp đến công sở lại được sự trân trọng của đồng nghiệp vì đó là phương tiện giao thông thân thiện với môi trường, không ô nhiễm. Anh nhớ ngày xưa, đi xe đạp mà bị tắc đường thì vác lên vai rẽ sang phố khác. Nếu ngã xe đạp đứng dậy cười với bạn, phủi quần và đi tiếp. Còn bây giờ ngồi nổ máy dưới trời nóng nực mà đợi, miệng lầm bầm nguyền rủa ai đó trong lúc đợi công an đến dẹp đường. Không kể nếu đụng xe máy hay ôtô chỉ còn cách gọi xe cấp cứu.

Đất nước đi lên nhưng chúng ta cũng đang đánh mất nhiều giá trị. Nhìn những ngôi nhà, tum cao chót vót và mỏng tang với kiến trúc đủ kiểu lạ nhất trần gian nằm bên cạnh những ngôi biệt thự lãng mạn có từ thời Pháp, cũng thấy Hà Nội đang dần mất đi vẻ đẹp ngàn năm văn hiến. Gần đây, người ta còn muốn “thịt” nốt Công viên Thống nhất để xây dựng Disney Land, thực hiện ý tưởng của những người vì tiền là trên hết.

Nếu ta tiếp tục vứt đi những cái mình đang có để cho thành phố hiện đại nhưng vì không có tầm nhìn thế kỷ, thì sau này chắc chắn sẽ phải trả giá gấp nhiều lần mới tìm lại được cái mình đã phá, hoặc có những giá trị sẽ mất đi vĩnh viễn. Cứ xem cái văn hoá tạp nham “Ninja và Sexy” của Hà thành bây giờ đủ biết, bao giờ tìm lại được người Tràng An thanh lịch xưa.

Kẹt xe. Ảnh: Lê Anh Dũng

Mong muốn Thủ đô hiện đại và ước mong được bằng người, chúng ta tiếp tục xây thêm nhà máy lắp ráp xe máy và ôtô, ngưỡng mộ người giàu với xe BMW hay Toyota.

Nhưng liệu có ai chịu ngồi và suy nghĩ về bài toán đơn giản là nếu năm năm sau với tốc độ tăng trưởng 15%/năm của thành phố, dân số Hà Nội sẽ tăng lên như thế nào? Với công suất các nhà máy sản xuất xe máy, ôtô như hiện nay và sức mua trong tương lai thì đường phố Hà Nội sẽ ra sao? Hay ta chỉ đợi khi “chuyện đã rồi” mới vội cuống lên đi tìm giải pháp, thậm chí đề nghị ngừng đăng ký xe máy như kiểu mệnh lệnh thời chiến. Trong khi đó với lối sống của người Hà Nội đương đại, ai đi xe đạp sẽ bị nhìn như người từ hành tinh khác đến. Cái giá phải trả bây giờ là kẹt xe và tai nạn, ô nhiễm và bệnh tật. 

Anh thấy lạ, đất nước có cả một bộ phụ trách môi trường mà để dân một làng chết rất nhiều vì ung thư do khí nhà máy độc hại thải ra. Không hiểu họ quản lý kiểu gì. Chỉ biết bộ trưởng về hưu thì thứ trưởng lên thay, như dân ca quan họ “đến hẹn lại lên”.

Hà Nội là Thủ đô của đất nước, để người dân trông lên, người ngoài (bạn bè quốc tế) trông vào, mà phố phường ngày càng ngột ngạt ô nhiễm, kiến trúc tạp nham, manh mún và lộn xộn, mưa một chút là phố biến thành sông. Các nhà khoa học ngồi trong tháp ngà “hàn lâm” nghiên cứu và viết những công trình cho trăm năm sau chưa chắc có ai đọc trong khi hàng ngày chính họ đi làm với bụi bặm, kẹt xe. Cũng có thể ai đó tâm huyết, gửi những kiến nghị, cảnh báo cho lãnh đạo thành phố nhưng lại bị rơi vào quên lãng nên lần sau họ chẳng “rỗi hơi”. 

Anh tiếc cho Hà Nội, nơi có hàng triệu xe đạp và thành phố từng không có bụi, vẫn tự hào với màu xanh muôn đời của những gốc cây cổ thụ trăm năm, của những hàng me, hàng sấu, hoa bằng lăng tím và “những chiếc xe chở đầy hoa phượng” đỏ rực mùa hè. Anh bảo khu phố cổ Hà Nội của ta sẽ đẹp mãi với xe đạp, xích lô lang thang mơ mộng và tàu điện leng keng.

 Thủ đô của ta sẽ ngàn lần đẹp với một tư duy văn hoá và tầm quản lý mang tính chiến lược, có tính toán, quy hoạch, dự báo khoa học về sự phát triển của một thành phố trên đường hội nhập, nhưng lại có nền tảng văn hiến nghìn năm. Đó là bài toán đô thị rất khó, nhưng không thể không tìm ra đáp số. Cũng như vấn đề nhà Quốc hội mà nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đề xuất gần đây. Nếu không cẩn trọng rất có thể, chúng ta "quay lưng" với những giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống, để rồi lại trả giá đắt, không gì bù đắp nổi.

Có một tin mừng, mới đây, xem trên truyền hình, tôi thấy có rất nhiều bạn trẻ cùng hàng trăm các cụ già đồng hành trên đường phố Hà Nội bằng xe đạp. Họ chủ trương dành một ngày trong tuần tham gia giao thông chỉ bằng "xe đạp ơi", cổ động mọi người hãy vì một Hà Nội xanh- sạch - đẹp. Nhưng đến bao giờ Hà Nội không kẹt xe, không khói bụi ô nhiễm mới thành hiện thực. Đến bao giờ?

Bởi thế, mỗi lần trở lại Việt Nam, đi qua đường phố Hà Nội, với nỗi sợ hãi bị xe máy lao vào,  bạn tôi lại nhớ đến không gian lãng mạn ngày xưa. Nhớ lúc đón cô dâu về nhà trên chiếc xe đạp và cả hơi ấm của chị phả vào lưng áo.

Nhớ khi xưa anh chở em,
Trên chiếc xe đạp cũ,
Dưới trăng khuya cùng trao chiếc hôn đầu.
Nhớ khi xưa bao mộng mơ,
Trên chiếc xe đạp cũ
Ước mong sao tình yêu mãi không rời.

• Hoa Lư

Ý kiến đóng góp và bài vở gửi cho Thư Hà Nội xin liên hệ với địa chỉ: kyduyen@vasc.com.vn hoặc hpthao@vasc.com.vn

Ho ten: Pham Thi Hao
Dia chi: Dien luc Lai Chau
Tieu de: Ky niem mot thoi
Noi dung: Tôi thực sự xúc động và một chút hoài niệm về một thời ’’xe đạp’’ của riêng tôi. Có lẽ chỉ khi đọc bài viết này tôi mới chợt nhớ ra mình đã từng quên đi một thứ thật sự gắn liền với những kỷ niệm của tôi và anh, kỷ niệm về tháng ngày rong ruổi trên những con đường của thành phố Thái Nguyên trên chiếc xe đạp, chiếc xe luôn đưa anh tìm được tới tôi.

Ho ten: Le Phương
Dia chi: Sydney-Australia
Email: lephuong@...
Noi dung: Cảm ơn bài viết của tác giả Hoa Lư đã đưa tôi về với những kỷ niệm đã qua, mặc dù thời gian không lâu như trong bài viết. Những năm đầu của thập kỷ 90, khi tôi đang học đại học ở Hà Nội, Hà Nội không có nhiều xe máy và ô tô như bây giờ. Hàng ngày được đạp xe trên đường phố, vẫn cảm nhận được nét đẹp cổ kính và trầm lặng của Hà Nội. Nhưng mới đây khi trở lại thăm Hà Nội, tôi gần như thất vọng về đường phố, về giao thông ở đây. Người ta tranh nhau từng cm đường để đi, sẵn sàng nói những lời không hay nếu có những va chạm nhỏ trên đường (Mà với giao thông như thế thì chuyện này khó mà tránh khỏi), bụi đường thì không thể có lời nào tả được. Phải chăng đó là cái giá của sự phát triển không đồng bộ. Tiếc quá, vẻ đẹp Hà Nội ơi. Hy vọng rồi đây với sự cố gắng của các cấp chính quyền và sự nỗ lực của người dân, Hà Nội sẽ tìm lại được sự quyến rũ vốn có của mình.

Ho ten: Nguyễn Thanh
Email: dailamtours@...
Noi dung: Bài viết này hay quá, nói nhẹ nhàng mà thật là sâu sắc, biểu hiện rằng người viết là một người có tâm huyết với Hà Nội. Vấn đề đặt ra là khiêm tốn mà chứa đựng một ý nghĩ sâu xa. Tôi mong những người lãnh đạo của Hà Nội quan tâm đến những bài viết như thế này. Cảm ơn tác giả của bài báo viết về xe đạp mà lại là nói đến những vấn đề rộng lớn hơn.

Ho ten: Đoàn Tân
Dia chi: Hoa Ky
Tieu de: Một thời đã qua
Noi dung: Nội dung của bài viết phong phú và chứa đựng đa số những khía cạnh mà HN hiện đang vấp phải dựa trên tiêu đề chiếc xe đạp. Vẫn chưa muộn cho HN để chỉnh đốn thành phố phù hợp với cuộc sống văn minh, hiện đại, giàu có nhưng vẫn đầy thơ mộng và giữ gìn môi trường xanh, vẻ xinh đẹp cổ kính đã nổi tiếng từ lâu qua bao nhiêu tác phẩm văn chương.

Ho ten: Nguyen Phuong
Dia chi: Son La
Noi dung: Cảm ơn bài viết đã làm tôi thực sự xúc động, cách đây 30 năm tôi cũng đã từng có một thời như thế. Năm năm học ở Hà Nội là năm năm đầy kỉ niệm với tôi. Ngày ấy, chúng tôi đi học, rồi thực tập trong thành phố, và đi chơi mỗi chiều thứ bảy, tất cả đều bằng xe đạp. Vì thế xe đạp đã gắn bó với chúng tôi như một người bạn tri kỉ. Tất cả bây giờ đã thành hoài niệm. Tôi mong sao Hà Nội lại có những phố xe đạp dành cho những ai yêu xe đạp và một môi trường không khói bụi. Rất mong các cấp lãnh đạo thành phố và trung ương quan tâm đến quy hoạch Thủ đô ngàn năm văn hiến.

>> Cảm nhận của bạn về bài viết?